دکتر علیپورحافظی: کتابخانه های عمومی و دانشگاهی باید قوی شوند تا کتابخانه ملی به وظایفش برسد  

يادداشت — توسط در تیر ۲, ۱۳۹۳ در ۸:۰۱ ق.ظ

مقدمه از عطف:

نشریه الکترونیکی عطف در اولین گام جهت تعامل با کتابخانه ملی ایران به سراغ یکی از معضلات چند ساله اخیر این نهاد فرهنگی رفته و تلاش کرده است تا با طرح پرسش وگرفتن نظرات متخصصان  و اساتید حوزه کتابداری و اطلاع رسانی ، تصمیم سازمان و تصمیم گیران این سازمان را که دل در گرو خردجمعی،تدبیر و اعتدال دارندیاری برساند.این نشریه با عبارات و پرسش های زیر به سراغ متخصصان و اساتید رفته است:

1.    آیا کتابخانه ملی به واسطه ملی بودن باید پذیرای همه  دانشجویان در دوره های کارشناسی ارشد و دکتری و بعضا کارشناسی  باشد  یا اینکه رویکرد دیگری برای عضویت در این سازمان باید لحاظ شود؟ . 2   تبدیل کتابخانه ملی از نهادی پژوهش محور به قرائت خانه چه ریشه ها و دلایلی میتواند داشته باشد و ریشه این خطا در کجاست؟3  هدف اصلی خدمات کتابخانه ملی باید کدام اقشار و گروه ها باشند؟4   کشورهای دیگر عمدتا پیشرفته چه راهی رفته اند و تجربه دیداری و شنیداری شما از انها چگونه است؟5. فروکاستن کتابخانه ملی به قرائت خانه چه تاثیری در هویت و شخصیت “ملی” این سازمان دارد.6.  هرگونه تحلیل و توضیحی که  میتواند این موضوع را وارسی و تصویری جدید و راه حلی ارائه دهد لطفا بیان کنید.

****************************

اینکه کتابخانه ملی باید به چه کسانی خدمت رسانی کندنياز به ديدي جامع در سطح ملي دارد. وقوع اين مساله (حضور تحصيلكردگان در كتابخانه ملي براي استفاده از امكانات اطلاعاتي و خدماتي آن) نشان از اين دارد كه در سطح ملي نياز به چنين مراكزي براي ارائه خدمات اطلاعاتي به تحصيلكردگان جامعه داريم. با توجه به حضور كتابخانه ملي در شهر تهران باعث شده فقط افراد از سطح شهر تهران بيشتر به آن مراجعه نمايند. حتي هزينه‌هاي حضور در كتابخانه ملي (زماني و مالي و نيز سخت گيري‌ها در حضور افراد ديگر و نيز محدوديت فضا و خدمات) باعث شده تا حداقل (به زعم اينجانب) سه برابر اين افراد به كتابخانه ملي نتوانند مراجعه نمايند. پس مساله ملي ما اين است كه نيازمند فضاهاي علمي و اطلاعاتي در سطح ملي براي تحصيلكردگان يا افراد در حال تحصيل جامعه داريم. در اصل اين وظيفه بر دوش كتابخانه‌هاي دانشگاهي و كتابخانه‌هاي عمومي در هر جامعه علمي ديگري است. ظهور چنين مساله‌اي نشان از اين دارد كه كتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي ما دچار ضعف‌هاي عديده‌اي هستند كه توان جذب اين افراد را ندارند. پس پاسخي كه مي‌توان به اين مساله داد اين است كه بايد اقدام به تقويت كتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي كرد. با توجه به كسرت دانشجويان در دانشگاه‌ها و عدم پيش‌بيني براي تامين امكانات كتابخانه‌اي در گذشته و نيز عدم برنامه‌ريزي جامع و مناسب براي اين منظور باعث شده تا كتابخانه‌هاي دانشگاهي توان پاسخ‌گويي به خيل عظيم دانشجويان خود را نداشته باشد. همچنين نگاهي كه در كتابخانه‌هاي عمومي براي تامين مجموعه و خدمات وجود دارد داراي نقائص بسياري است، كه مخاطبين شما بسيار بهتر از من با آنها آشنايي دارند، از طرفي نيز اين متن مجال پرداختن به آن را ندارد.

بنابراين ضعف در ارائه خدمات كتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي باعث شده تا تحصيلكردگان و افراد در حال تحصيل به كتابخانه ملي مراجعه نمايند. حال با اين وضعيت كتابخانه ملي چه بايد بكند؟ تغيير در نوع عضويت به نظر من راهكار مناسبي نيست. به ويژه اينكه در عصر حاضر يكي از مسائل عديده جامعه ما مطالعه كم (يا مطالعه نكردن) در اقشار مختلف جامعه و تحصيلكردگان است. محدوديت در عضويت باعث خواهد شد تا اين افراد معدود نيز با مسائل عديده ديگر مواجه شوند. به نظر من پرداختن به اين مساله همانند ساير مسائل فرهنگي ديگر نياز به سرمايه گذاري زماني و مالي دولتي و خصوصي دارد. بايد ابتدا جايگزيني براي كتابخانه ملي براي اين افراد ايجاد نمود يا نسبت به تقويت كتابخانه‌هاي دانشگاهي و ارتقاء محتواها و خدمات كتابخانه‌هاي عمومي نمود. در عين حال به تدريج آنها را با مشكلاتي كه حضورشان در كتابخانه ملي ايجاد مي‌نمايد آگاه كرد و همزمان اقدام به ارائه خدمات ويژه به پژوهشگران اصيل و جامعه هدف كتابخانه ملي نمود. به تدريج شاهد جايگزيني خدمات عمومي كتابخانه ملي به خدمات ويژه اين نهاد ملي خواهيم بود. لازم به ذكر است كه اين راهكار پيشنهادي، راهكاري طولاني مدت است، در صورتي كه به زعم مصاحبه كنندگان و مسئولان نشريه عطف و نيز شايد مسئولان كتابخانه ملي، اين مساله تبديل به مساله‌اي جدي در كتابخانه ملي شده است. به عنوان راه حلي كوتاه مدت و ميان مدت به نظرم بهترين راهكار اطلاع رساني و آگاهي رساني به افراد در مورد ماموريت‌هاي كتابخانه ملي و مسائلي كه حضور آنها براي كتابخانه ايجاد مي كند است. به نظرم اين روش اگر به درستي و با توجه به تمام ظرايف آن ايجاد گردد مي‌تواند بسيار راهگشا باشد. در كل راهكار پيشنهادي من راهكاري فرهنگي است و با محدود سازي عضويت نه تنها مساله حل نمي‌شود بلكه مساله موجود به سطح جامعه كشيده مي‌شود و مسائل ديگري كه به برخي از مهمترين آنها در بالا اشاره كردم ظهور خواهد كرد كه حل آنها نيازمند هزينه و انرژي بسيار بالاتري است.

 

کتابخانه ملی و پژوهش

همانگونه كه در بالا نيز اشاره شد ضعف در بخش‌هاي مختلف علمي و خدماتي كشور كه در اين موضوع كتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي و نيز جذب دانشجويان بيش از توان در دانشگاه‌ها است باعث شده تا چنين مساله‌اي شكل گيرد و حتي فراتر از آن اين مساله به معرض اخطار برسد و برگزاري اين مصاحبه به نظرم نشان از اين مساله دارد. بنابراين در هر بخشي از جامعه بدون اينكه زيرساخت‌هاي لازم فراهم شود و برنامه‌ريزي درست و مناسبي براي آن صورت گيرد اقدام به فعاليتي نماييم عواقب عديده‌اي را شاهد خواهيم بود كه رفع آنها باعث هزينه‌هاي صدچندان خواهد شد. نمونه و مصداق بسيار بارز اين ادعا معضل ترافيك وسائل نقليه در جامعه (به ويژه در كلان شهرهاي كشور) است. افزايش بي‌رويه ساكنين شهرهاي بزرگ بدون برنامه‌ريزي و تامين زيرساخت‌هاي لازم باعث شده تا چنين مساله‌اي مطرح شود و از چند سال گذشته همين مساله تبديل به معظلي شده كه حل آن از توان يك يا حتي چند مجموعه خارج است. اكنون بايد هزينه‌هاي بسياري از جامعه صرف شود تا بتوانيم حداقل اين معضل را كنترل نماييم چه رسد به اينكه بخواهيم آن را مرتفع نماييم. در مورد مساله مورد نظر در اين مصاحبه نيز بايد اشاره كنم كه جذب بي‌رويه دانشجو در دانشگاه‌ها و افزوده شدن بي‌رويه فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌ها باعث شده كه مساله‌اي بنام هجمه تحصيلكردگان و افراد در حال تحصيل به كتابخانه ملي ايجاد شده است. هر چند عواقب اين مساله (مانند نياز به كار و نظاير آن) بسيار بيشتر از آن است كه ما فقط به يك جنبه آن (استفاده نامناسب از كتابخانه ملي) مي‌پردازيم.

 

کدام اقشار و گروهها

يكي از اهداف اصلي كتابخانه ملي ارائه خدمات علمي و اطلاعاتي به پژوهشگران جامعه است. هر چند كتابخانه ملي به خاطر ماموريت‌هايي كه دارد برخي اهداف اصلي ديگري نيز دارد. با توجه به امكانات محدود كتابخانه ملي در صورتي كه در يك بخش از فعاليت خود با مشكلي مواجه شود قطعا اين مشكل باعث انتشار آن در بخش‌هاي ديگر كتابخانه ملي خواهد شد. بنابراين اين مشكل (تبديل كتابخانه ملي به قرائت خانه) باعث شده تا ساير خدمات و بخش‌هاي كتابخانه ملي نيز از آن تاثير منفي ببينند. پس طبيعي است كه ساير خدمات و فعاليت‌هاي اصلي كتابخانه ملي تحت تاثير اين مشكل قرار گيرند. اين موضوع زماني اهميت بيشتري خواهد يافت كه بدانيم امكانات كتابخانه ملي محدود است و مسئولان آن براي اينكه مشكلي در بخشي را مرتفع نماييد مجبور به كمك گرفتن از بخش‌هاي ديگر خواهند بود. لازم به ذكر است كه بايد به اين موضوع توجه ويژه‌اي داشته باشيم كه حضور بيش از حد افراد در كتابخانه ملي مشكل يا مساله كتابخانه ملي نيست بلكه مساله‌اي ملي است.

 

کتابخانه ملی و قرائتخانه

كتابخانه ملي سازماني ملي است كه در هر كشور به نوعي هويت ملي آن كشور مي‌باشد. بنابراين كتابخانه‌هاي ملي بايد بر اساس اساسنامه و رسالتي كه دارند عمل نمايند. فعاليت‌هاي جانبي (مانند ارائه خدمات به بخش عظيمي از افراد تحصيلكرده يا در حال تحصيل جامعه) باعث خواهد شد تا همانگونه كه در بالا نيز به آن اشاره كردم ساير فعاليت‌ها و خدمات آن كه داراي اهميتي بسيار بالاتر از ارائه خدمات به افراد است از اين فعاليت فرعي متاثر خواهند شد. همين تاثير باعث خواهد شد تا ساير فعاليت‌ها و خدمات اصلي آن تضعيف شده و نقش و جايگاه ملي كتابخانه ملي در ضعف قرار گيرند. همين ضعف در ارائه خدمات اصلي باعث خواهد شد تا شاهد تضعيف هويت و شخصيت ملي اين نهاد ملي شويم. بنابراين بسيار ضروري است تا اقدامي جدي در جهت رفع اين معظل در سطح ملي صورت گيرد. پيشنهاد ارائه شده در پاسخ به پرسش يك اين مصاحبه مي‌تواند توسط مسئولان امر مورد توجه قرار گيرد. علاوه بر اين لازم است توجه داشته باشيم كه هر چه ديرتر به اين موضوع بپردازيم هزينه‌هاي بسيار ديگري نيز بايد صورت گيرد و با مشكلات عديده ديگري نيز مواجه خواهيم بود.

در پایان

اميدوارم با تدبر و تعقل خاصي كه از مسئولان و تصميم سازان كتابخانه ملي (در وضعيت حاضر) سراغ داريم در اسرع وقت اين موضوع مهم مورد توجه قرار گرفته و با بهره گيري از سرمايه‌هاي علمي جامعه در اين زمينه اقدام به رفع عالمانه اين مساله نمايند. توجه به ملي بودن اين مساله بسيار مهم است و بايد دقت داشته باشيم كه اين مساله يك مساله مرتبط با فقط كتابخانه ملي نيست و كتابخانه ملي به عنوان يك قطعه اما مهم از اين پازل است.


برچسبها: , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك