کتابخانه‌‏های تخصصی: مروری بر اهداف، کارکرد و ساختار اجرایی

كتابداري و اطلاع رساني, مقاله — توسط در اردیبهشت ۲۴, ۱۳۹۲ در ۱:۱۰ ب.ظ
چکیده

تخصص‏‌گرايي و عميق شدن در يك موضوع، از ويژگي‏های كتابخانه تخصصي است. اما كتابخانه­‌ها مي‏توانند بر اساس سازمان، موضوع، عملکرد، کاربران و مجموعه نیز تخصصی شوند. کتابخانه تخصصی به مفهوم امروزی آن محصول قرن نوزدهم است. جهت ارائه خدماتي معقول و كاربرپسند در كتابخانه­هاي تخصصي و مراكز مدارك بايد اهداف، کارکرد، وظایف و استانداردها در کتابخانه تخصصی و مراکز مدارک، مورد بررسی قرار گیرد. ارتباط محققان با كتابداران و صرفه‏جويي در زمان بازيابي اطلاعات و تحويل آن و موفقيت در تحقيق، از جمله شاخص‏هاي تاثير خدمات كتابداري و اطلاع‏رساني در فرايند تحقیق و پزوهش است که از وظایف مهم کتابخانه‏های تخصصی به شمار می‏رود. 

 

كتابخانه تخصصي و مراکز مدارک

كتابخانه­ها بر اساس هدف، مجموعه و مراجعه­كننده انواع مختلفي دارد كه يكي از آنها كتابخانه تخصصي[2] ناميده مي­شود. طبق تعريف جان كاتن دانا[3] در سال 1910 كتابخانه تخصصي مجموعه­هايي خاص از كتب، گزارشات و ديگر مواد اطلاعاتي چاپي هستند كه تفاوت زيادي در ويژگي و شیوه استفاده آنها وجود دارد، هيچ تعريف مناسب و كاملي نمي‏تواند به طور طولاني همه آنها (مواد اطلاعاتي) را در بر بگيرد.

در سال 1949 رانگاناتان[4] مي­­گويد: تخصص‏گرايي و عميق شدن در يك موضوع، ويژگي است كه كتابخانه­اي را متمايز از ديگر كتابخانه­ها كرده و كتابخانه تخصصي ناميده مي­شود.

در سال 1952 شرا[5] عقيده دارد، هر مجموعه­اي از مواد اطلاعاتي كه براي رفع نيازهاي اطلاعاتي گروه مشخص از استفاده كنندگان در كتابخانه­اي جمع­آوري شده باشد كتابخانه تخصصي نام دارد.

تعریف دانشنامه كتابداري و اطلاع­رساني: “واحدي است از يك سازمان كه هدف آن فراهم ساختن اطلاعات خاص براي پيشرفت كار سازمان يا براي گروه محدودي است وظيفه اين كتابخانه­ها عبارتند از بررسي و ارزيابي نشريات جاري، ارزشيابي تحقيقات انجام شده و فعاليت‏هاي مقامات مخصوص، سازمان دادن اطلاعات چاپي و غيرچاپي مربوطه، جمع كردن نشريات و اطلاعات از داخل و خارج كتابخانه و انتشار اين اطلاعات كه اغلب به صورت چكيده، يادداشت و يا فهرست مندرجات نشريات و غيره است (سلطاني، 1381، ص. 334).

تعاريف گوناگوني از زمان تاسيس انجمن کتابخانه تخصصي (1909) تا كنون براي كتابخانه تخصصي ارائه شده است، و در هر زمان به جنبه­اي خاص از كتابخانه تخصصي توجه شده است. زماني موضوع خاص گردآوري شده، مبناي تعريف قرارگرفته است و زماني ديگر نيز كتابدار متخصص يا استفاده كننده خاص و يا خدمات تخصصي ارائه شده توسط اين نوع كتابخانه­ها، نقطه تاكيد بوده است. در هر صورت تعريف کتابخانه تخصصی شامل مجموعه­ای خاص می‏شود که بر روی موضوعی خاص تمرکز دارد.

اما خاص بودن مجموعه، متخصص بودن كتابدار و تخصصي بودن كتابخانه يعني چه؟ آيا به خاطر موقعيت فيزيكي آن است يا به خاطر فناوري‏های پيشرفته­ای که در اطلاعات آن ذخيره شده است؟ آيا به خاطر يافته­هاي تخصصي گردآوری یا ترجمه شده در کتابخانه تخصصی است؟ يا به خاطر توليد دانش؟ اگر توليد دانش است اين دانش از كجا مي­آيد؟ آيا شخصي اطلاعات را ­ ارزيابي، تجزيه و تحليل و منتشر مي­كند؟ همه اينها يك كتابخانه تخصصي را مي­سازند كه آن كتابخانه، مولفه حياتي سازمان رقابتی است(بندر[6]، 1998).

بندر مي­گويد: دانش قدرت است و امروزه شركت‏هاي موفق با يكديگر تشريک مساعي دارند. آنها قادر هستند براي بدست آوردن سود و مزايا در بازاريابي، اطلاعات را به موقع مورد استفاده قرار دهند. چگونه اين شركت‏ها مطمئن مي‏شوند که براي تصميم­گيري‏هاي راهبردی خود همه اطلاعات مورد نيازشان را دارند؟ و چگونه آنها براي سرمايه­گذاري درست اطمينان پيدا مي­كنند؟ آنچه مسلم مي­باشد اين است كه كاركنان خبره كتابخانه تخصصي اين اطلاعات را به آنها عرضه مي­كنند. هنگامي كه اطلاعات حساس­تر و حجم آن متراكم­تر مي­شود، اين كتابخانه­هاي تخصصي هستند كه هم فضا و هم منابع مورد نياز و ضروري را براي افزايش فناوری در موفقيت پيشنهاد مي­دهند. كتابخانه­هاي تخصصي در شكل، اندازه، تركيب و نقش متفاوت هستند و بسياري از اين تفاوت‏ها به نقش سازمان مادر برمي­گردد و با عناوینی مانند”مركز منابع اطلاعات”، “دفترخانه الكترونيكي[7]”، “مركز اطلاعات سازمانی[8]”، “مركز مبادله اطلاعات” وجود دارند (بندر[9]، 1998).

اما هنگامي كه اصطلاح تخصصي را به تنهايي براي كتابخانه به كار مي­بريم، معناي واقعي آن را به درستي نمي­توانيم بيان كنيم و تا اندازه زيادي زمينه تخصصي كتابخانه نامفهوم باقي مي­ماند، به همين دليل براي تعريف كتابخانه تخصصي موردي را كه كتابخانه در آن زمينه تخصصي شده است را تعيين مي­كنيم تا بتوانيم رفع ابهام نماييم.

كتابخانه­ها مي‏توانند بر اساس موارد زير تخصصي شوند:

بر اساس كاربران: مانند كتابخانه تخصصي بانوان: (اين كتابخانه توسط مركز مطالعات زنان در دانشگاه علوم اجتماعي دانشگاه تهران راه‏اندازي شده است. كتاب‏هاي اين كتابخانه فقط در حد خصوصي استفاده بانوان است كه اين كتاب‏ها بيشتر آموزشي هستند).

بر اساس سازمان: مانند كتابخانه­هاي دولتي و سازمان بازرگاني: به طور مثال در كشور هند سازمان‌هايي مانند شوراي پژوهش‌هاي علمي و صنعتي، سازمان گسترش و پژوهش‌هاي صنايع دفاعي، كميسيون الكترونيك، و كميسيون انرژي اتمي داراي كتابخانه‌هاي تخصصي غني مي­­باشند. كليه وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي دولتي در هندوستان هر كدام كم و بيش كتابخانه‌اي براي خود دارند كه برخي نيز بزرگ هستند (پرامود، 13859).

بر اساس عملكرد: مانند كتابخانه­هاي تحقيقاتي و پژوهشي: يكي از مهم‌ترين كتابخانه‌هاي تخصصي در اسپانيا كتابخانه تخصصي كنسرسيوم شوراي عالي پژوهش علمي، با مجموعه 1500000 جلد است كه در دو كتابخانه عمومی و پنجاه كتابخانه ديگر توزيع شده است و به مراكز تخصصي رشته‌هاي مختلف علوم، فن‌آوري، و علوم انساني خدمت مي‌كند (گليوز، 1381). در مالزي نيز بزرگ‌ترين كتابخانه‌هاي تخصصي در مؤسسات تحقيقاتي كشور وجود دارند كه شامل مؤسسه تحقيقات كائوچو، مؤسسه تحقيقات جنگلي، مؤسسه تحقيق و توسعه كشاورزي مالزي كه كتابخانه تخصصي تحقيقاتي و پژوهشي هستند (ويجاسوريا، 1385).

بر اساس مجموعه: مانند كتابخانه نقشه، عكس و ديجيتال: با اينكه كمتر از دو دهه است كه انديشة كتابخانه­هاي ديجيتال[10] (دهه ۱۹۹۰)، مطرح شده، اين پديده به مركز گردآوري و توليد منابع اطلاعاتي گوناگون و قرارگاهي براي ارتباط بین متخصصان، كتابداران و كاربران تبديل شده است (ژو[11]، 2005 نقل شده در اسفندياري مقدم، عليرضا،1387). كتابخانه­هاي ديجيتال، سازمان‏هايي هستند كه با استفاده از كاركنان متخصص به انتخاب، سازماندهي (ساختاردهي)، دسترس­پذيرسازي فكري (معنوي)، تفسير، توزيع، حفاظت از يكپارچگي و تضمين نگهداشت بلندمدت آثار ديجيتال، فراهم‌آوري و ارائة منابع اطلاعاتي مي­پردازند؛ به طوري كه اين منابع، براي استفادة يك جامعه معيّن، يا مجموعه­اي از جوامع، سريع، آسان و به صرفه در دسترس واقع شوند» (ریت[12]،, 1999; لیو[13], 2004 نقل شده در اسفندياري مقدم، 1387).

بر اساس موضوع: مانند كتابخانه حقوق، پزشكي و كشاورزي: به طور مثال شوراي تحقيقات كشاورزي و شوراي پژوهش‌هاي علوم پزشكي هند از اين نوع مي­باشند.

بنابراين هنگامي كه مي­گوييم كتابخانه نابينايان، نقشه و يا پزشكي ديگر با مشكل يا ابهام مواجه نشده و مي­توانيم مفهوم دقيق كتابخانه تخصصي را براي ديگران بيان نماييم.

يك كتابخانه دانشگاهي شامل كتابخانه مركزي و چندين كتابخانه دانشكده­اي است. از هر چند نسخه كتاب خريداري شده  يك نسخه آن در كتابخانه مركزي نگهداري مي­شود و نسخه­هاي ديگر آن، به كتابخانه دانشكده­ای مربوطه فرستاده مي­شود. و كتابخانه­هاي دانشكده­اي تنها كتاب‏هاي مربوط به رشته موجود در دانشكده را در مجموعه­ خود نگهداري مي­كند. بنابراين در يك محاسبه ساده كتابخانه­هاي دانشكده­اي را نيز مي‏توان جزء كتابخانه­هاي تخصصي محسوب كرد. مراكز ديگري نيز وجود دارند كه گرچه نام كتابخانه ندارند، در واقع كتابخانه­هايي هستند كه وظايفي بسيار گسترده­تر و منابعي بسيار متنوع­تر از كتابخانه به معناي سنتي آن دارند مانند، مراكز اسناد و مدارك. اين مراكز كه مراكز اطلاعات و مدارك نيز خوانده مي­شوند اطلاعات تخصصي را فراهم مي­آورند و بواقع بايد آنها را با كتابخانه­هاي تخصصي، يكسان به حساب آورد، با اين تفاوت كه اين مراكز تكامل يافته­تر هستند و خدمات بسيار بيشتر و پيشرفته­تري را براي جامعه بسيار بزرگتري انجام مي­دهند.

كتابخانه تخصصي بيشتر به پژوهش خدمت مي‌كند تا به آموزش، و از آنجايي كه اين نوع كتابخانه­ها، براي تحقيق و كسب اطلاع و آموزش مراجعه­كنندگانش اختصاص دارند و براي تفريح و تفنن كاركنان سازمان مادر ايجاد نشده است به همين دليل آن را كتابخانه پژوهشي[14] يا مركز اطلاعات [15] نيز خوانده‌اند.

تاريخچه کتابخانه تخصصی و مراکز مدارک

در هنگام بررسي تاريخچه كتابخانه­هاي تخصصي هميشه به كتابخانه آشوربانيپال (626-668 پيش از ميلاد)  اشاره مي‏شود. و دليل آنرا نيز وجود 20هزار لوح گلي، تنظيم لوحه­ها با نظم منطقي بر حسب موضوع يا نوع، وجود فهرست براي نخستين بار در تاريخ كتابخانه و كتابخانه سازماندهي شده عنوان مي­كنند. و نيز كتابخانه ايبله يا مركز اسناد ايبله که در شهر سوريه كشف شده است وكهنترين مركز اسناد در خاورميانه مي‏باشد. اين مرکز شامل 17000 لوح گلي بوده است كه اين لوحه­ها به زبان ميخي و محلي ايبلي نگارش يافته است. به‌ عنوان نخستين كتابخانه‌هاي تخصصي جهان مي‌توان كتابخانه تخصصي دارويي پاريس (تأسيس 1570) و كتابخانه پزشكي كالج مارشال در شهر آبردين اسكاتلند (1593) را نام برد (مديراماني، 1385). کهنترين کتابخانه اختصاصی در ايران, کتابخانه قلعه الموت (کتابخانه سيدنا) است که پس از فتح قلعه (483 ق.) توسط حسن صباح، رئيس فرقه اسماعيليه, در آنجا بنا گرديد. و به پيروان حسن صباح که به اسماعيليان مشهور بودند، اختصاص داشت.

اما پيدايش کتابخانه تخصصی به مفهوم امروزی آن حاصل قرن 19 می­باشد، به طوري‏که با پيشرفت‏هاي صنعتي، فني و علمي بوجود آمده از آغاز قرن 19 و انگيزه پيشرفت و كاميابي اجتماعي از طريق داد و ستد تجارت و صنعت سبب شد تا علاقه افراد به انواع علوم افزايش يابد و چنين روندي باعث شد تا سازمان‏ها در زمينه تخصصي خود كتابخانه­اي ايجاد كند.

افتخار ايجاد كتابخانه تخصصي به جان كاتن دانا[16] كتابدار كتابخانه عمومي نيويورك مي­رسد كه در سال 1909 با 26 نفر كتابدار از آمريكاي شمالي در برتون وودز[17] و نيو­همشير[18] براي مذاكره درباره نوع جديدي از كتابخانه كه در گزارش آمريكا منتشر شده بود ملاقات كرد. در نهايت آنها تصميم گرفتند اين نوع جديد از كتابخانه بايد كتابخانه تخصصي ناميده شود. و در ضمن، انجمن كتابخانه تخصصي نيز شكل گرفت (صابري، 1385). بعدها در 1924، در بريتانيا نيز انجمني مشابه آن با نام “انجمن كتابخانه‌هاي تخصصي و مراكز اطلاع‌رساني” ايجاد شد. كه امروزه با نام رسمي اسليب[19] شناخته مي‌شود. در ابتدا، اكثر كتابخانه‌هاي تخصصي در حوزه صنعت و تجارت فعاليت مي‌كردند، ولي بعد از جنگ جهاني دوم، در حوزه علوم و فنون نيز كتابخانه‌هايي تأسيس شد (مديراماني، 1385).

در اواخر دهه 40 شمسی همزمان با شکل­گيری و افزايش سازمان‏های تخصصی در ايران، نياز به مراکز اسناد و اطلاعات تخصصی کاملاً احساس شد. در سال 1347 اولين نوع اين مراکز به نام مراکز اسناد و مدارک علمی ايران (ايرانداك)[20] و مركز آماده‌سازي كتاب تهران (تبراك)[21] ، رسمآ افتتاح و شروع به‌كار كردند. هدف مركز اسناد و مدارك علمي، گردآوردن و در دسترس قرار دادن اطلاعات و مدارك علمي از سراسر دنيا بود. سپس در سال 1364 مرکز اطلاع­رسانی و خدمات علمی جهاد سازندگی[22] تاسيس شد. هدف اين بود که اين مرکز بتواند اطلاعات علمی مورد نياز مراکز و موسسات تحقيقاتی و آموزشی زير پوشش خود و معاونت‏های اجرايی وزارت جهادسازندگی را به روش منسجم و متمرکز گردآوری نمايد. در 1373 مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران “طرح تعميم خدمات كتابخانه‌هاي تخصصي به افراد غيرعضو” را به‌ منظور تسهيل استفاده از منابع موجود در كتابخانه‌هاي تخصصي و دانشگاهي كشور و فراهم ساختن امكان بهره‌مندي مستقيم از تمام خدمات آنها از طريق شيوه‌هاي هماهنگ براي كليه علاقه‌مندان را تهيه كرد، و براي اظهارنظر به تعدادي از كتابخانه‌هاي دانشگاهي و تخصصي فرستاد. كه در مهرماه 1373 با اجراي آن موافقت شد. در حال حاضر ايرانداك عضو شوراي پژوهش‌هاي علمي كشور و دبيرخانه كميسيون اطلاع‌رساني آن شورا و نيز نماينده كانون ملي يونيسيست[23] در ايران و نماينده ملي در تشكيلات استينفو، به‌عنوان كانون منطقه‌اي تشكيلات استينفو در منطقه آسياي ميانه و افغانستان مي­باشد.

اهداف كتابخانه تخصصي

خدمت به سازمان مادر،كمك به ارتقا و پيشرفت علمي سازمان، روزآمد نگه‏داشتن و بالا بردن سطح دانش تخصصي كاركنان سازمان مادر، از مهمترين اهداف كتابخانه تخصصي مي­باشد. كه جهت نيل به اين مهم، بايستي مجموعه گردآوري شده توصيف و تحليل شود و اقدامات مهم از قبيل فهرست‏نويسي، رده‏بندي و نمايه­سازي به شيوه مطلوب انجام پذيرد و در نهايت در زمان مناسب در اختيار پژوهشگر و استفاده كننده قرار گيرد. کتابداران بايد نيازهاي جاري و آتي سازمان مادر را بخوبي بفهمند. که اين امر مستلزم درک عملکرد هر بخش در سازمان و ارتباط بين آنهاست. همچنين مديريت دانش در کتابخانه انجام پذيرد. که باعث ارتقا و تعالی کتابخانه تخصصی و سازمان مادر می­شود همچنین تجهيز کتابداران به مهارت‏هاي تجاري. کتابداران بايد نه تنها به مديريت اطلاعات بيروني بلکه به اطلاعات توليد شده در درون سازمان که خود ممکن است 80 تا 90 درصد اطلاعات مورد استفاده در سازمان را شکل دهد نيز بپردازند. مديريت دانش خودباوري را در کتابداران افزايش مي­دهد. و جايگاه بالايي براي كتابداران به عنوان رکن اساسي در چرخه تجاري سازمان‏ها و کمک به حفظ بقاي آنها در فضاهاي رقابتي به وجود مي‌آورد (امامی، 1386). بنابراين با تجهيز کتابداران به اين ويژگی­ها, کتابخانه تخصصی را در رسيدن به اهداف والای خود کمک کرده و در نتيجه باعث پيشرفت سازمان مادر می­شود. کارشناسان متخصص و پژوهشگران مايلند که بخشي از فعاليت‏های مطالعاتي و پژوهشی آنان را کتابداران انجام دهند، كه  اين امر باعث تسهيل و روان‏سازي فرايند پژوهش مي­شود. کتابخانه‌هاي تخصصي پژوهش را تقويت مي‌کنند. از آنجا که کتابخانه منابع اطلاعاتي و دانش را در دسترس كاربران قرار مي‌دهد، مکان بسيار مناسبي براي پژوهشگران، مراجعه­كنندگان اهل علم و تحقيق به شمار مي‌رود.

کتابخانه‌هايي مانند کتابخانه‌هاي تخصصي علاوه بر داشتن اهداف و وظايف خاص، داراي اهداف عام و عمومي نيز هستند. به عنوان مثال کتابخانة تخصصي در کنار ارائه خدمات اشاعة گزينشي اطلاعات، به امر پژوهش که يکي از ضروريات جوامع دانش‌مدار است نيز توجه ويژه‌اي دارد. يعني کتابخانه‌هاي تخصصي در توسعه جامعه دانش‌مدار (جامعه‌اي که تمام ساختارهاي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي آن به طرز قابل توجهي تحت تأثير دانش قرار گرفته و بوسيلة آن دگرگون شده است (استیپانوف[24]، 2005 نقل شده در نوروزي، 1386) نقش ايفا مي‌کنند.

اسليب[25] انجمن كتابخانه­هاي اختصاصي و مراكز اطلاعاتي انگلستان است, كه در سال 1926 در لندن تاسيس شد. هدف اين انجمن تسهيل در هماهنگي و استفاده صحيح از منابع اطلاعاتي در تمامي زمينه­هاي صنعتي، تجاري، هنري و علوم است (سلطاني، 1381، ص.15).

استاندارد­هاي كتابخانه تخصصي

در فرهنگنامه اكسفورد استاندارد به “سطحي از كيفيت خاص اشياء، فعاليت‌ها، يا مقياس پايه گفته مي‌شود, كه بايد رعايت شود يا مبناي داوري قرار گيرد”. و استانداردسازي[26] يعني مطابق استاندارد كردن و با معيار معيني سنجيدن. استانداردها توسط كتابداران متخصص تدوين مي‌شوند تا كار دستيابي به هدف‏هاي تعيين شده از سوي آنان را ميسر سازند. استانداردهاي كتابخانه‌اي را مي‌توان به عنوان الگوي مطلوب، راهكارهاي نمونه، ملاك ارزشيابي، انگيزه‌اي براي توسعه و پيشرفت آتي، و نيز به عنوان ابزارهاي ضروري براي كمك به تصميم‌گيري و عمل، نه تنها براي كتابداران، بلكه براي عموم افراد غيركتابداري كه به طور غيرمستقيم، با مقول برنامه‌ريزي و مديريت كتابخانه‌ها و خدمات كتابخانه‌اي سر و كار دارند، توصيف كرد”( تعاوني، 1381، ص.2). در ايران استانداردهاي كتابخانه تخصصي در سال 1380 بر اساس امكانات و تجهيزات و شرايط كتابخانه­هاي تخصصي موجود در ايران و بر مبناي استانداردهاي بين المللي تهيه شده است.

استاندارد به عنوان راهنمايي براي تاسيس كتابخانه­اي جديد و يا براي كتابخانه­اي كه وجود داشته، لازم مي­باشد و نيز به عنوان راهنمايي براي بودجه، منابع و حمايتهاي انساني در كتابخانه نياز است تا اطمينان حاصل شود كه كتابخانه­ها قادر به انجام مسئوليت‏هاي خود در قبال كاربران هستند (بني­اقبال، 1385، ص.148). با به كار بردن استانداردها در كتابخانه تخصصي مي­توانيم با رفع كمبودهاي موجود, با ديدي منطقي و موشكافانه به كتابخانه­اي ايده­ال بينديشيم و براي ايجاد و دستيابي به آن تلاش كنيم.

هدف از بكارگيري استانداردها، سنجش و ارزيابي خدمات كتابخانه، تسهيل در دستيابي به اهداف تعيين شده، حصول ابزارهاي ضروري براي برنامه‌ريزي و مديريت كتابخانه، كاهش هزينه‌ها، جلوگيري از اتلاف نيروي انساني و در نهايت ارتقاي خدمات كتابخانه‌اي به كاربران است (قاسمي، 1385). استانداردها باعث تعيين و تعريف يك رشته شرايط و ضوابطي مي­شوند، كه در پيشرفت و ارتقاي سطح كمي و كيفي خدمات كتابخانه‌هاي تخصصي و مراكز مدارك تخصصي تاثير دارند. وجود استاندارد هزينه‌ها را كاهش مي‌دهد، و هماهنگي با آن مي‌تواند از دوباره‌كاري‌ها بكاهد.

تاكنون سه نوع استاندارد تدوين و ترويج شده است:

  1. استانداردهايي كه خدمات كتابخانه‌ها با آنها مقايسه مي‌شود. استانداردهاي متفاوتي كه انجمن كتابداران امريكا و ساير مؤسسات حرفه‌اي جهان منتشر كرده‌اند از اين نوع هستند. دو نمونه از اين نوع استانداردها عبارتند از: “استانداردهاي ايفلا براي كتابخانه‌هاي دانشگاهي”[27] و “رهنمودهايي براي آموزش و استفاده كتابداران، اطلاع‌رسانان، و آرشيوداران”[28] .
  2.  استانداردهايي كه تا حد امكان لازم است به‌طور مداوم در انجام فعاليت‌هاي خاص به‌كار رود، اما لزوماً نتايج يكساني از كاربرد آنها حاصل نمي‌شود. قواعد فهرست‌نويسي انگلوامريكن، فرمت مارك، قوانين استاندارد بين‌المللي توصيف كتابشناختي (آي.اس.بي.دي)[29] و شماره استاندارد بين‌المللي كتاب (آي.اس.بي.ان)[30] نمونه‌هايي از اين نوع استانداردها هستند.
  3. استانداردهاي فني يا مشخصاتي كه نظارت دقيق بر آنها براي بهره‌گيري مشترك از اطلاعات ضروري است. استانداردهاي وضع شده توسط سازمان ملي استانداردهاي اطلاع‌رساني[31] در امريكا در باب موضوع‌هايي چون مشخصات ساختار فرمت‌ها، نويسه‌ها، و فهرست‌ها مواردي از اين نوع هستند (نشاط، 2007).

استانداردهاي كتابخانه­هاي تخصصي در عنوان كلي شامل هشت بخش مي­باشد كه در هر يك از بخش‏ها، استانداردها به طور مبسوط تعريف شده­اند.

 

  • اهداف و وظايف
  • سازمان و مديريت
  • نيروي انساني
  • مجموعه
  • سازماندهي منابع
  • خدمات
  • ساختمان و تجهيزات
  • بودجه


 

كاركرد[32]

طبق تعريف لغتنامه دهخدا كاركردن، عمل، كار، كردار و فعل را كاركرد مي­نامند. و در فرهنگ اكسفورد کاری که يک شخص يا چيزی انجام می دهد، كاركرد تعريف شده است. عملكرد[33] كتابخانه نيز تامين موثر خدمات كتابخانه­اي و كسب نتيجه دقيق و درست و بهره­گيري از منابع جهت ارائه خدمات به افراد مي‏باشد. و از شاخص‏هاي عملكرد كتابخانه به عنوان ابزاري براي سنجش كيفيت و اثربخشي خدمات ارائه شده توسط كتابخانه و ساير فعاليت‏هايي كه كتابخانه به عهده گرفته استفاده می­شود، تا كارايي منابعي را كه كتابخانه به چنين خدمات و ساير فعاليت‏ها اختصاص داده ارزيابي شود. رانگاناتان پدر كتابداري هند پنج اصل در فلسفه كتابداري مطرح كرده است كه در اصل پنجم آن مي­گويد:” كتابخانه ارگانيسمي است زنده و پويا.” ميزان پويايي هركتابخانه به ميزان رضايت مراجعه­كنندگان آن و ايجاد زمينه مناسب براي بهره­وري بيشتر و عملكرد درست آن بستگي دارد. يعني تمام كاركردهاي كتابخانه­ها شامل گزينش و سفارش، فراهم­آوري، سازماندهي (فهرست­نويسي، رده­بندي، نمايه­سازي و چكيده­نويسي) و اشاعه اطلاعات در جهت ارائه خدمات به كاربران است و در نتيجه در پويايي كتابخانه­هاي تخصصي نقش مهمي داشته و بسيار تاثير­گذار مي­باشد.

امروزه كتابداران تخصصي بايد مالك دانش هزاران منابع اطلاعاتي، حوزه موضوعي تخصصي شده و فناوري‏هاي به كار رفته جهت فراهم‏آوري، سازماندهي و اشاعه اطلاعات باشند. سطح خدمات برنامه­ريزي شده جهت ارائه به كاربران در كتابخانه تخصصي ارتباط نزديكي با كميت و كيفيت نيروي انساني شاغل در كتابخانه نيز دارد (فهيمي‏فر،1388).

اينكه خدمات كتابخانه توسط كاربران استفاده مي شوند، به اين معني نيست كه اين خدمات تمايز يا تاثيري مثبت بر كابران دارد. بلكه يك دلالت مهمي است براي كتابخانه تخصصي و خدمات اطلاع‏رساني و بايد به طور مداوم ثابت شود كه ماهيت ارزش افروده دارد. زيرا اكثريت كتابخانه­ها هنوز مقياسي از عملكرد كمي را فراهم مي­كنند (چه تعداد كتاب وجود دارد، چه تعداد استفاده مي­شود و غيره) در عوض يافتن تمايزي كه خدمات  واقعي و عملي را ايجاد مي­كند. و در تحقيقي كه انجام شده محققان احساس مي‏كردند كه خدمات كتابداري و اطلاع‏رساني تاثير مثبتی در فرايند تحقيق دارد. شاخصهاي مهم 1- تماس محققان با كتابداران 2- صرفه‏جويي در زمان بازيابي اطلاعات و تحويل آن  3- درصد موفقيت بيشتر در انجام تحقيق.

 نمونه خدماتي كه در كتابخانه تخصصي انجام مي‏پذيرد به شرح  زير مي­باشد.

خدمات امانت: كه شامل خدمات امانت مواد كتابخانه­اي، امانت بين‌كتابخانه‌اي، خدمات تحويل مدرك و فتوكپي مي‏باشد.

خدمات مرجع: كه شامل آگاهي‌رساني جاري، آگاهي‌رساني گزينشي، خدمات ارجاعي، خدمات ترجمه، جستجوي گذشته‌نگر، پاسخگويي به سوالات مرجع (ارائه شده به صورت تلفني، مكاتبه‌اي، حضوري، پست الكترونيكي و از طريق شبكه وب)،‌ نمايه‌سازي و چكيده‌نويسي، كتاب‌شناسي جاري، ايجاد پايگاه تحت وب و فهرستگان مي­باشد.

و از نظر بررسي ارائه خدمات فوق در كتابخانه تخصصي بر طبق استانداردها به طور مثال مي­توان چنين سوالاتي را مطرح و پاسخگويي نمود.

– ميزان امانت منابع به پژوهشگران خارج از مركز (خارج از سازمان مادر) و پژوهشگران مركز (سازمان مادر).

– قابليت دستيابي به نظام كامپيوتري

– ميزان ارائه پاسخ صحيح توسط كتابدار

– ميزان استفاده از امكانات كتابخانه

 – ارائه خدمات به پژوهشگران مركز و خارج از مركز

کتابخانه تخصصی پديده­ای در مسير رشد می­باشد و هدفی است که به عملکرد سازمان سرعت می بخشد و بايد همواره تازه‏ترين اطلاعات را با بهره­گيري از انواع منابع اطلاعاتي در دسترس مراجعان خود قرار دهد و همچنين در صدد افزودن ارزش اطلاعات موجود باشد (صادري، 1387) و در هنگام بررسي و ارزيابي، كتابخانه تخصصي بايد در طول عمر خود كاركرد مثبت و قابل قبولي داشته باشد.

جهت ايجاد زمينه عملکرد مناسب در کتابخانه تخصصی بهتر است مديريت کيفيت در کتابخانه اجرا شود. مديريت کيفيت در کتابخانه يا TQM[34] بستگی به زمان و پيگيری دارد و به منظور موفق شدن در سازمان يا کتابخانه بايد در تمامی سطوح تعهدات از آن حمايت شود. اجرای TQM نياز به بردباری و تحمل دارد و فرايند زمان­گيری است, همچنين نياز به فلسفه مديريت مشارکتی قوی دارد که ارتباط و آموزش کارمندان را افزايش می­دهد (قلیانی‏مقدم[35]، 2008).

كتابخانه در زمينه­اي كه تخصصي شده است بايد همه شرايط و امكانات را داشته باشد مثلاً كتابخانه نابينايان و بيمارستان‏ها كه بايد براي ارائه خدمات كتابخانه به افرادي با نيازهاي خاص(آن گروههاي خاص جامعه كه نيازمند خدمات كتابداري و اطلاع­رساني هستند اما براي استفاده از خدمات متعارف كتابخانه به هر دليلي ناتوانند و شامل افرادي مي‏شوند كه در بيمارستان‏ها و زندان‏ها به سر مي برند، سالمندان[36] و افراد عليل و زمينگير[37]، ناشنوايان و ناتوانان جسمي-حركتي) تجهيز شده باشد. در واقع اين كتابخانه­هاي تخصصي، زمينه بين‏المللي براي گفتگو درباره نظرات، سهيم شدن در تجربيات و توسعه پروژه طراحي شده براي ارتقا و بهبود تاثير خدمات كتابداري و اطلاع­رساني براي گروه‏هاي فوق و نيز زمينه پيشرفت مشاركت بين‏المللي در همه سطوح براي اين گروه‏ها را فراهم مي­نمايد (نومورا[38]، 2005). در مورد فعاليت‏ها و كاركرد كتابخانه تخصصي، بايد كتابخانه­ها بر اساس استانداردهاي مطرح شده سنجيده شوند, تا بتوان كمبودهاي حاضر و آتي كتابخانه­ها را جبران كرد.

معياريابي يك رويكرد مديريتي است كه به منظور سنجش و مقايسة فعاليت‏هاي يك كتابخانه با كتابخانه­هاي ديگر به كار مي­رود«پريتچارد[39]» (1995) سه نوع معيار را برمي‌شمارد كه كتابخانه­‌ها بر اساس آنها عملكرد خود را مي­سنجند: (پريتچارد نقل شده در باب‏الحوايجي،1388).

1. درونداد: پول، كارمندان، منابع، رايانه­ها، ساختمان و مبلمان

2. برونداد: امانت، پيشينه­هاي فهرستنويسي، خدمات مرجع، حفاظت، امانت بين­كتابخانه­اي، كاربري تسهيلات، جستجوهاي درون پايگاه‌هاي اطلاعاتي يا اوپك

3. بهره­وري: به طور معمول، بر اساس نسبت برونداد به درونداد تعيين مي­شود؛ البته، شامل عوامل زمان و هزينه (براي مثال، ميزان امانت به ازاي تعداد دانشجويان، كتابهاي فهرستنويسي شده نسبت به تعداد كارمندان و نظاير آنها) نيز مي­باشد.

وظايف كتابخانه­هاي تخصصي

کتابخانه تخصصي تفاوت‏هاي چشمگيري با ديگر كتابخانه­ها دارد. در كتابخانه تخصصي نوع کاربران يا جامعه استفاده کننده به طور معمول از کارشناسان و پژوهشگران تشکيل می‌شود که در مقايسه با جامعه استفاده کننده از کتابخانه‌های دانشگاهی، يعنی دانشجويان و اعضای هيأت علمی، اجباری به مراجعه مرتب و مستمر به کتابخانه ندارند. و امکان تغيير سريع در اين کتابخانه‌ها در زمينه گزينش و فراهم‌آوری مواد، سازماندهی و ارائه خدمات مبتني بر نياز كاربران بيشتر است. كه از طريق تعامل با كاربران مي­توان به آن دست يافت. و همچنين تمركز بر روي موضوعي خاصي دارد ديگر اينكه در اين كتابخانه­ها اطلاعات پردازش شده جهت توليد دانش را در دسترس كاربران قرار مي­دهند (فتاحي،1383).

به طور خلاصه وظايف كتابخانه تخصصي به شرح ذيل مي­باشد.

الف) گردآوري و فراهم­آوري مدارك و مواد مورد نياز براي انجام تحقيق و كسب اطلاعات تخصصي

ب)  سازماندهي و آماده‏سازي مواد گردآوري شده جهت دسترسي سريع.

ج) تهيه چكيده­ها ونمايه­هاي موضوعي از مواد رسيده به كتابخانه و خدمات تحويل مدرك.(كتابخانه از اين طريق مي‏تواند امكان درآمدزايي را فراهم نمايد و ايجاد ارزش افزوده[40] براي اطلاعات كند كه از مهمترين وظايف كتابداران نمايه­ساز در كتابخانه تخصصي مي­باشد).

د) خدمات مرجع و امانت

س) تهيه فهرست مندرجات مجلات رسيده و ارسال يك نسخه از آن به كاركنان سازمان

ش) خدمات ترجمه به ويژه مطالب روزآمد

 و) نشر منابع كتابخانه­اي به گونه­اي كه پژوهشگران بتوانند به سهولت و سرعت از محتواي انتشارات مربوط به رشته خود اطلاع يابند.

ه) گزينش، پيكر­بندي و ارزيابي نظام­هاي انفرادي (صابري، 1385).

ي)طراحي، توسعه و عرضه خدمات نوين و محصولات اطلاعاتي

ساختار اجرايي

جهت ارائه خدماتي معقول و كاربرپسند در كتابخانه­هاي تخصصي و مراكز مدارك بايد علاوه بر اينكه هدف سازمان پيش‏روي باشد و براي رسيدن به آن تلاش شود، سازمان كتابخانه داراي ساختار اجرايي و نيروي انساني متخصص و كارآمدي باشد. به طوريكه رياست و مديريت كتابخانه با آگاهي از كاركرد بخش‏هاي ديگر بر كار آنها نظارت داشته و سلسله مراتب نيز رعايت شود. كتابداران متخصص قادر هستند اطلاعات را ارزيابي، تجزيه و تحليل، سازماندهي، آماده و ارائه نمايند، به نحوي كه حداكثر سودمندي را داشته باشد. از جمله فعاليت‌هاي آنها عبارتند از: فراهم‌آوري گزارش‌هاي تحقيقاتي در جهت پاسخگويي به درخواست‌هاي كاركنان براي اطلاعات خاص، شناسايي تحقيقات انجام شده در ساير سازمان‌ها به منظور پيشگيري از دوباره‌كاري، ايجاد پايگاه اطلاعاتي سازمان‏ها به منظور دسترسي به اطلاعات داخلي آنها، پالايش داده‌ها [41]، تأليف صفحات وب[42] ، طراحي چشم‌‏اندازهاي اطلاعات ديجيتالي، كتابداران تخصصي با كاهش مدت‌ زمان كاوش در كسب اطلاعات مورد نياز مي‌توانند، تا چند برابر در هزينه‌ها صرفه‌جويي نمايند. و چه به جا براي كتابداران متخصص آينده دو نام متخصصان سييبرنتيكي[43]  يا متخصصان ديجيتالي[44] پيشنهاد شده است (ويتور[1]، 2001).

نتیجه‏گیری

از آنجا که کسب و تولید دانش قدرت محسوب می‏شود و تجهيز کتابداران به مهارت‏هاي تجاري، و اینکه کتابداران نه تنها باید به مديريت اطلاعات بيروني بلکه به اطلاعات توليد شده در درون سازمان خود خود نیز بپردازند، نقش کتابخانه‏های تخصصی در امر پژوهش که يکي از ضروريات جوامع دانش‌مدار است مشهود می‏گردد و لازم است اهداف، وظایف، استانداردها و کارکرد و ساختار اجرایی در کتابخانه‏های تخصصی را مشخص و بازنمون کرد. در مورد فعاليت‏ها و كاركرد كتابخانه تخصصي، بايد كتابخانه­ها بر اساس استانداردهاي مطرح شده سنجيده شوند، تا بتوان كمبودهاي حاضر و آتي آن را جبران كرد. از جمله فعاليت‌هاي کتابداران شاغل در کتابخانه‏های تخصصی فراهم‌آوري گزارش‌هاي تحقيقاتي براي اطلاعات خاص، شناسايي تحقيقات انجام شده در ساير سازمان‌ها به منظور پيشگيري از دوباره‌كاري، ايجاد پايگاه اطلاعاتي سازمان‏ها به منظور دسترسي به اطلاعات داخلي آنها، پالايش داده‌ها [45]، تأليف صفحات وب[46] ، طراحي چشم‌‏اندازهاي اطلاعات ديجيتالي، و … می باشد که در مقاله فوق به آن پرداخته شد.

 

منابع و ماخذ:

1-    اسفندياري‏مقدم، عليرضا و بهروز بيات (1387).”كتابخانه­هاي ديجيتال در آيينه متون: پژوهش­هاي ارزيابي محور”. فصلنامه كتابداري و اطلاع­رساني. 3،11.

2-        امامی، سارا (1386).”کتابخانه­های تخصصی و بهره‏وری در سازمان‏های مادر”. ماهنامه علمی- آموزشی در زمينه مديريت (تدبير). 186.

3-        اوانز،­جي، ادوارد و فرشته­ ناصري. فنون­ مديريت­ براي­ كتابداران. مشهد: آستان­قدس­رضوي، پژوهش‏هاي اسلامي. 1377.

4-    باب‏الحوائجي، فهيمه و عليرضا اسفندياري‏مقدم (1388). “كيفيت سنجي عملكرد كتابخانه­هاي دانشگاهي: رويكردي متن پژوهانه”. فصلنامه كتابداري و اطلاع­رساني. 1،12.

5-        پرامود. بي. مانگلا (1385). دايره­المعارف كتابداري و اطلاع­رساني. ترجمه علي جلالي‏ديزجي. ج.2. (تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران). ذيل مدخل “كتابخانه­­هاي هندوستان”.دسترس‏پذیر در:

http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/هندوستان،کتابخانه های.aspx

6-        پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران (1377). “سياست مجموعه‏سازي كتابخانه”.

7-  تعاوني(خالقي)، شيرين؛ سلطاني، پوري؛ حريري، مهرانگيز و جعفر مهراد. استانداردهاي كتابخانه­هاي تخصصي. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1380.

8-        تعاوني(خالقي)، شيرين. استانداردهاي كتابخانه‌هاي دانشگاهي ايران. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.1381.

9-        دهخدا، علي‏اكبر. لغت نامه. تهران: مجلس شوراي ملي، 1336. ذيل مدخل “كاركرد”.

10-    رزمجويان، مهرناز (1385). “نقش كتابخانه­هاي تخصصي در سازمان‏ها”.‌‌‍ مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، نما. 1، 6.

11-    رنجبري، علي؛ زهره ميرحسينی و ناهيد بنی‏اقبال “ارزشيابی شاخصهای عملکرد کتابخانه تخصصی مرکز تحقيقات کشاورزی و منابع طبيعی استان مرکزی بر اساس استانداردهای کتابخانه­های تخصصی ايران”. مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، نما. 7، 2.

12-    روشن بين، فروز. مديريت كتابخانه­ها و مراكز اطلاع­رساني تخصصي. تهران: صنم، 1378.

13-    سلطاني، پوري و فرودين راستين. دانشنامه كتابداري و اطلاع­رساني. تهران: فرهنگ معاصر، 1381.

14-    صابري، محمدكريم و محمدتقي پولادراي (1385).”نيمرخ كتابخانه­هاي تخصصي و مراكز اطلاع­رساني”. مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، نما، 3، 6.

15-    صادري، فاطمه (1387). “نمايه­سازي در كتابخانهتخصصي و نقش آن در افزايش ارزش افزوده اطلاعات. سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. دسترس پذیر در:

http://www.nlai.ir/Default.aspx?tabid=1152

16-    فتاحي، رحمت­الله (1383). “پاسخ به تغيير: برنامه‌ريزی و مديريت توسعه خدمات برون‌کتابخانه‌ای در مراکز اطلاع‌رسانی تخصصی” هشتمين همايش كتابداران سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور، اصفهان. دسترس پذير در:                          http://www.nlai.ir/Default.aspx?tabid=837

17-    فهيمي‏فر، سپيده (1388). “برنامه‏ريزي در كتابخانه­هاي تخصصي: نيروي انساني، خدمات، بودجه”. مجله رشد. www.daneshjo.ir/forum/archive/t-21823.html http://

18-          قاسمي، علي­حسين (1385). “بازنگري به رويكرد كاربرمداري در كتابخانه­هاي تخصصي”. فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، 3، 9.

19- گليوز، ادوين‏اس (1381). دايره­المعارف كتابداري و اطلاع­رساني. ترجمه اسدالله آزاد .ج.1. (تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران).ذيل مدخل كتابخانه­هاي اسپانيا” از Edwin S. Gleaves ،. دسترس پذیر در:  http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/اسپانيا،%20كتابخانه%20هاي.aspx

20- مديراماني، پروانه (1385). دايره­المعارف كتابداري و اطلاع­رساني. ج.2. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران. ذيل مدخل” كتابخانه­هاي تخصصي”. دستری پذیر در:

http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pagesکتابخانه های تخصصی/ .aspx

21-    مزيناني، علي. كتابخانه و كتابداري. تهران: سمت، 1379.

22-    نشاط، نرگس (1381). دايره­المعارف كتابداري و اطلاع­رساني .ج.1. (تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران).ذيل مدخل” استاندارد و استانداردسازي در كتابداري و اطلاع­رساني”،دسترس پذیر در:http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/استاندارد و استانداردسازی در کتابداری و اطلاع رسانی.aspx

23-    نوروزي، يعقوب و كاظم كمالي (1386). “نقش کتابخانه‌ها در جامعة دانش‌مدار”. فصلنامه علوم و فناوري اطلاعات. 23، (1 و2).

24-    ويجاسوريا، دي.اي.كي (1385). دايره­المعارف كتابداري و اطلاع­رساني. ترجمه فاطمه نوشين‌فرد . ج.2. (تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران). ذيل مدخل” كتابخانه­هاي مالزي”. دسترس پذیر در: http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages/مالزی،کتابخانه های.aspx

26 banieghbal. English textbook of library and information science for the entrence test of master and PH.D degrees with answers. Tehran: daneshgah-e Tehran. 1385.

27- Bender.R. D. )1998.(” What’s Special About Special Libraries?”.

28–  Botha. E. (2009). Evaluating the impact of a Special Library and Information Service. Librarianship and Information Science, Vol. 41, No. 2, 108-123.

29- Darbey, N. Hayden, H.”(2008). Special collections for beginners: A case study of special collections at Waterford Institute of Technology Library” ،ServiceNew Library World. V.109.

30- Galyani moghadam, G. and Moballeghi. M. (2008). “Total quality management in library and informationsectors”.Emerald. Vol.26. No. 6. available at: www. Emeralddinsight.com/0204-04730htm.

31- Nomura, M. “About the Library Services to People with Special Needs Section”.75th anniversary1931-2006.

32- Wittwer, R.( 2001). “Special libraries – how to survive in the twenty-first century”. The Electronic Library. Volume: 19.

33 –wehmeier. S. Oxford advansed learner Dictionary. (2004) .under entry “Standard”.

34- wehmeier. S. Oxford advansed learner Dictionary. (2004) .under entry “function”.


[1] – Wittwer


[2] -special library

[3] -John cotton dana

[4] – Ranganathan

[5] – Shera

[6] – Bender

[7] -Electronic Scriptorium

[8] -corporate intelligence center

[9] – Bender

[10] – Digital library

[11] – Zhou

[12] – Raitt

[13] – Liu

[14] – Research Library

[15] -Information Center

[16] – John Cotton Dana

[17] -Bertton Woods

[18] – New Hampshire

[19] -ASLIB

[20] – Iranian Documentation Centre (IRANDOC)

[21] – Tehran Book Processing Centre (TEBROC)

[22] -JSIS

[23] – United Nations World Science Information System( UNISIST)

[24] – Stipanov

[25] -Association of special libraries and information bureaux

[26] -standardise

[27] – IFLA Standard for College Libraries

[28] – Guidlines for Education of Use of Librarians,Information Workers and Archivists

[29] -ISBD

[30] -ISBN –International Standard Book Number.

[31] – National Information Standard Organization (NISO)

[32] – function

[33] – Performance

[34] – total quality management

[35] – Galyani moghadam

[36] – elderly

[37] – house-bound

[38] – Nomura

[39] – Pritchard

[40] – Added value

[41] – Data filtering

[42] – Web aout horing

[43] -Cybearians –

[44] – Digitarians

[45] – Data filtering

[46] – Web aout horing

 


برچسبها: ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك