تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر میزان یادگیری، بهبود فرایند یاددهی یادگیری و سواد اطلاعاتی

مقاله — توسط در اسفند ۲۰, ۱۳۹۱ در ۱۱:۴۳ ق.ظ

چکیده                                  

     در جهان امروز استفاده از تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و نیز نفوذ آن در زوایای مختلف زندگی بشری، موجب تحولات بزرگی در مناسبات حاکم بر جامعه بشری و انسانی شده است که از آن به عنوان انقلاب اطلاعات یاد می شود. توسعه روزافزون فناوری اطلاعات و استفاده از این فناوریها موجب شده است عصر جدیدی در زندگی جوامع بشری آغاز گردد که جامعه اطلاعاتی نامیده می شود. ورود به این دوره نیاز به تمهیدات و امکانات لازم است که مهمترین آن بسترسازی مناسب فرهنگی است که نخستین اقدام در این خصوص لحاظ نمودن موضوع چگونگی استفاده بهینه از نرم افزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطات در برنامه آموزش عمومی است.در این مقاله سعی شده است نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات بر میزان یادگیری و سواد اطلاعاتی بررسی شود و نیز مزیتها،  موانع و مشکلات استفاده از فناوری اطلاعات و توصیه ها و راهکار ها نیز بیان شده است.

مقدمه

   عصر حاضر، عصر اطلاعات است. اطلاعاتی که در زمانی بسیار کوتاه دو برابر و حتی چند برابر می‌شود و در‌یک لحظه در تمامی نقاط جهان منتشر می‌گردد. با تأثیرپذیری زندگی بشر از این پدیده می‌توان گفت‌ که جهان وارد جامعه اطلاعاتی1 شده‌است، بسیاری از محققان جامع اطلاعاتی را جامعه چند‌ساختی و چند‌وجهی می‌دانند که تمام لایه بندی ها و سطوح آن نیازمند اطلاعات است. در چنین جامعه‌ای دسترسی و یا عدم دسترسی به اطلاعات نقشی اساسی و تعیین کننده‌ای را در تمام عرصه ها ایفا می‌کند.

   امروزه، ديگر نمي توان با طرز تلقي گذشته و سوگيري هاي كهنه به استاد و دانشجو نگريست. در حال حاضر، جامعه امروزي به افراد تحصيل كرده كه ازقدرت تصميم گيري برخوردار بوده و بتوانند در دنيايي كه روزبه روزدر حال تغييراست، براساس توانايي خود درانديشيدن، عمل و برقراري ارتباط با ديگران به اجراي تصميمات بپردازند، نيازدارد. بايستي تمامی افراد، موسسات و نظام هاي آموزشي خود را براي تغييرات مختلفي كه يادگيري را امري ضروري مي سازد، آماده سازند. اگر نظام آموزشي ما خواهان مشاركت درجامعه اي باشد كه براساس دانش و فناوري حركت مي كند، بايد خود را براي اين تحول عظيم و حياتي آماده نمايد و مزاياي استفاده از اين فناوري با توجه به اهداف نظام آموزشی را به عرصه ظهوربرساند.

    ظهور فناوري اطلاعات وارتباطات دريچه‌ي جديدي را فراروي انسان گشوده و برجنبه‌هاي مختلف زندگي فردي و اجتماعي اوتاثير گذاشته است. انسان سعي کرده با افزايش دانش خود دراين زمينه ازآن به شکل‌های گوناگون استفاده کندکه از جمله آنها در آموزش است.

   حتي امروزه در مفهوم سواد نيز تغييرات شگرفي صورت گرفته است. ديگر از آن به عنوان سواد سنتي ياد نمي شود. سواد در گذشته تنها در خواندن، نوشتن و محاسبه كردن خلاصه مي شد و اكنون از سواد به شكل پيشرفته آن به عنوان سواد اطلاعاتي استفاده مي شود كه با توجه به تحولات جامعه كنوني ضروري به نظر مي رسد. در این شرایط یکی از اصلی ترین وظایف سازمانهای مختلف، از جمله مؤسسات آموزش و پرورش به هنگام‌سازی خود و دانش آموزان با این تغییر وتحولات همراه باپیشرفت های جدید می باشد.

   تردیدی نیست که آینده هر جامعه‌ای به کیفیت و نحوه کاربرد آموخته‌هایی است که در زمینه علمی به کار برده می‌شود. در دنیای امروز در حیطه آموزشی میزان دسترسی به اطلاعات علمی و همچنين استفاده از فناوري هاي جديد و نحوه کاربرد آنها به ویژه در تولید علمی‌، معیار رشد و پیشرفت محسوب می‌گردد به طوری‌که این امر در رتبه‌بندی آنها تأثیر بسزایی دارد. ازسوي ديگردرجامعه اطلاعاتي و عصراطلاعات، دستيابي و نيل به سواد اطلاعاتي امري ضروري است. نياز دانش آموزان و دانشجویان براي دستيابي به منابع معتبر وكارآمد بر همگان مبرهن و آشكار است .

تاريخچه استفاده از فناوري در آموزش

  اولين شكل كلاس درس گسترده به صورت آموزش از راه دور و به شكل مكاتبه اي بود. ايساك پيتمن در سال 1840 «كوتاه نويسي » را در انگلستان از طريق مكاتبه اي تدريس مي كرد. در همين راستا یکی از نویسندگان، نسل اول آموزش از راه دور را كه به آموزش مكاتبه اي شهرت دارد به عنوان آموزش (تك واسطه اي) ناميد. فناوري مورد استفاده در اين دوره ارتباطات پستي، چاپ كتاب هاي استاندارد و جزوات يكنواخت بود.

    راديو، تلويزيون ، ويدئو، ماهواره، نوارهاي ديداري و شنيداري مهمترين واسطه هاي آموزشي نسل دوم هستند. در نسل سوم آموزش از راه دور تأكيد اصلي بر آموزش غير متمركز، مشاركتي و مردمي است. امروزه کمتر كشوري پيدا مي شود كه از آموزش از راه دور براي تأمين اهداف آموزشي و پرورشي خود استفاده نكند، البته متناسب با سطح پيشرفت هركشور فناوري مورد استفاده متفاوت خواهد بود. يكي از لوازمي كه امروزه با فناوري ارتباطات همراه بوده ، رايانه است. اولين كوشش معلمان براي استفاده از رايانه در كلاس درس سنتي معمولاًبصورت سخنراني بود، تجربيات يادگيري مرتبط باموضوع تدريس معلم كه درمكان هاي آموزشي ديگر انجام گرفته بود به نمايش گذاشته مي شد و يا به عنوان تكليف براي مطالعه بيشترمورد استفاده قرار مي گرفت. همگام باپيشرفت هاي سايربخش ها، نظام هاي آموزشي نيز دچار تحول شده و گرايش از يادگيري هاي معلم محور به فراگير محور رو به افزايش است. به عنوان نمونه درانگستان كتاب هاي درسي در هر موضوع شامل سه كتاب دانش آموز، راهنماي معلم و راهنماي دانش آموز است. در هر سه كتاب فعاليت هايي درباره فناوري اطلاعات و ارتباطات قرارداده اند. براي اين كه دانش آموزان فناوري اطلاعات و ارتباطات را تجربه كنند دو رويكرد در كتاب هاي درسي در نظر گرفته شده است:

 الف: پروژه هايي در زمينه فناوري اطلاعات وارتباطات نظير استفاده از رايانه براي پژوهش و انجام پروژه هاي گروهي.

 ب: فعاليت هاي خاص در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات نظير استفاده از  (واژه نگار) براي نوشتن يك گزارش، نرم افزارهاي گرافيكي و استفاده از سي. دي هاي آموزشي.

   مهمترين استفاده از رايانه در انجام دادن پروژه ها و امور پژوهشي است. ونیز از رايانه ها به منزله ابزاري براي واردكردن داده ها، رسم جدول وكشيدن نموداراستفاده مي شود. گنجاندن فناوري هاي جديد در كتاب هاي درسي ضمن آشنا كردن دانش آموزان با توانايي ها و قابليت هاي رايانه، ترس از آن را نيز در آن ها از بين مي برد و سبب مي شود كه فضاي علم از مرز كتاب ها فراتر رود

فناوری اطلاعات [1]

فناوری اطلاعات از دو واژه (information) یعنی اطلاعات و (technology) یعنی فناوری ترکیب یافته است. اطلاعات عبارت است از هر چیزی که با آن سر و کار داریم و ما را نسبت به حوادث،  مسائل،  موضوعات و امور مختلف یا افراد آگاه     می کند. بین اطلاعات و داده یک تفاوت اساسی وجود دارد. در واقع حقایق و ارقام خام پردازش نشده را داده می گویند. مانند تعداد کارگران و تعداد ساعات کارکرد آنها. اما وقتی داده ها موردپردازش قرار می گیرند تبدیل به اطلاعات می‏گردندکه برای افراد مختلف معنادار می شوند.

   دبیرخانه شورای انفورماتیک ایران تعریف زیر را برای فناوری اطلاعات ارائه کرده است: «فناوری اطلاعات به مجموعه ای به هم پیوسته از روش ها،  سخت افزارها،  نرم افزارها و تجهیزات ارتباطی که اطلاعات را در اشکال گوناگون جمع آوری،  ذخیره سازی،  بازیابی،  انتقال و یا عرضه می کند،  اطلاق می‏شود. »

   اعضاي خانواده فناوري اطلاعات عبارتنداز: رايانه هاي بزرگ، ريزرايانه ها، لوح هاي فشرده، تلفن ،مودم، چاپگرهاي ليزري و رنگي، تلفن هاي همراه، تصاوير متحرك و رايانه اي  (انيميشن)،  شبيه سازي رايانه اي، منابع كمك آموزشي رايانه اي، نشر الكترونيكي، دوربين ديجيتالي، آموزش از راه دور، دي. وي. دي، نمابر، فيبر نوري، راديو ضبط و تلويزيون ديجيتالي، ديسكت، نظام اطلاعات جغرافيايي، بزرگراه هاي اطلاعاتي،  شبكه هاي رايانه اي  (محلي و جهاني)، فرا رسانه اي ها،  فرا متن ها، اينترنت، جاوا، لوح فشرده ليزري، چند رسانه اي ها، نرم افزارها، شبكه، ابر رايانه ها، تلفن ويديويي، واقعيت هاي مجازي، شبكه هاي گسترده جهاني، وب و مانند آن ها. همانگونه كه از تعاريف فوق مشهود است، منظور از فناوري هر گونه فرآيند و روش و ابزاري است كه به توليد، انتشار و انتقال بهتر و مطلوب تر اطلاعات یاری رساند.

فناوری اطلاعات وارتباطات

   براي فناوري اطلاعات و ارتباطات تعاريف مختلف و گوناگوني ارائه شده است.  بررسي مقالات و متون منتشر شده در زمينه كاربرد و استفاده هاي مختلف فناوري اطلاعاتي و ارتباطي نشان مي دهد كه در هيچ يك از آنها تعريفي جامع از فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي ارائه نشده و تفاوت اين اصطلاح با مفاهيم مرتبط ديگر نظير «فناوري هاي اطلاعاتي» مشخص نشده است.  اين پيش فرض در اين تحقيق موردقبول واقع شده است كه اصطلاح فناوري هاي اطلاعاتي و ارتباطي مي تواند به عنوان جايگزيني براي اصطلاح فناوریهاي اطلاعاتي به كار رود .

   در ذيل چند مورد از تعاريفي كه در متون مختلف براي فناوري اطلاعات و ارتباطات آمده،  بيان  مي شود:

  فناوري اطلاعات و ارتباطات عبارت است از فناوري هايي كه ما را در ضبط، ذخيره سازي،  پردازش، بازيابي، انتقال، و دريافت اطلاعات ياري مي دهند.  فناوري اطلاعات درشيوه انجام كارهاي ما تحول ايجاد كرده است. فناوري اطلاعات و ارتباطات به هم وابسته اند؛ به طوري كه اطلاعات،  ماشين كار تلقي مي شود و ارتباطات،  محصول آن است .

  فناوري اطلاعات، همچنانكه به وسيله «انجمن فناوري اطلاعات آمريكا»  تعريف شده است، «به مطالعه، طراحي، توسعه، پياده سازي، پشتيباني يا مديريت سيستم هاي اطلاعاتي مبتني بر رايانه، خصوصاً برنامه هاي نرم افزاري و سخت افزار رايانه مي پردازد. » به طور كوتاه، فناوري اطلاعات با مسائلي مانند استفاده از رايانه هاي الكترونيكي و نرم افزار سروكار دارد تا تبديل، ذخيره، حفاظت،  پردازش، انتقال و بازيابي اطلاعات به شكلي مطمئن و امن انجام پذيرد.  اخيراً تغيير اندكي در اين عبارت داده مي شود تا اين اصطلاح به طور روشن دايره ارتباطات الكترونيك را نيز شامل گردد. بنابراين عده اي بيشتر مايلند تا عبارت” فناوری اطلاعات و اتباطات” را به كار ببرند.

    البته تفاوت اين دو واژه از نحوه برقراري ارتباط نشأت گرفته است. واژه اول، يعني فناوري اطلاعات به جريان يك سويه ارتباط اشاره دارد كه در اين فرآيند، گيرنده يا دريافت كننده نسبت به اطلاعات دريافتي منفعل است. واژه دوم يعني فناوري اطلاعات و ارتباطات به تعامل ميان كاربر و دنياي اطلاعات يعني به جريان دوسويه ارتباط اشاره دارد كه در اين فرآيند، كاربر نقش بسيار فعالي در رد وبدل كردن اطلاعات برعهده دارد.

  به عبارت دیگر فناوري اطلاعات، به مجموعه اي از رشته هاي علمي، فناورانه،  مهندسي، و فنون مديريت اطلاق مي شود كه در مهار و پردازش اطلاعات به كار مي روند و مباحث آن، كاربردهاي فناوري اطلاعات، رايانه ها، تعامل فناوري، انسان و ماشين، و مسائل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي مربوط است.

مفهوم يادگيري

     مفهوم يادگيري را مي توان به صور ت هاي مختلف تعريف كرد: كسب دانش و اطلاعات، عادت هاي مختلف، مهارت هاي متنوع، و راههاي گوناگون حل كردن مسائل. همچنين مي توان يادگيري را به عنوان فراگيري رفتارها و اعمال مفيد و پسنديده، و حتي به عنوان كسب رفتارها و اعمال منحصر مضر و ناپسند تعريف كرد. پس، يادگيري حوزه بسيار گسترده اي را شامل مي شود .

   گفته اند “يادگيري يكي از مهمترين زمينه ها در روانشناسي امروز و در عين حال از مشكل ترين مفاهيم براي تعريف كردن است” با اين حال به سبب اهميت مفهوم يادگيري، از آن تعريف هاي مختلفي بيان كرده اند.یکی از معروفتزین آنها :” يادگيري به فرايند ايجاد تغيير نسبتا پايدار در رفتار يا توان رفتاري كه حاصل تجربه است گفته مي شود و نمي توان آن را به حالت هاي موقتي بدن مانند آنچه بر اثر بيماري، خستگي، يامصرف داروها پديد مي آيد نسبت داد”.

   شيدل و شاولسون گفته اند “آموزش به عنوان خلق محيط هاي يادگيري كه در آن اطلاعات مورد نياز يادگيرندگان براي خلق دانش و كسب توانايي تفكر به حداكثر مي رسد تعريف مي شود ” آنچه در اينجا مهم به نظر مي رسد محيط هاي يادگيري است كه بايد به گونه اي طراحي شوند تا به يادگيري بهتر دانش آموزان كمك نمايند. در واقع ايجاد محيطي مناسب براي يادگيري كه آنها را به كنجكاوي و كاوشگري درامور مختلف يادگيري فراخواند، ضروري به نظر مي رسد.

    هدف اوليه يادگيري، ايجاد فرصت براي تمام دانش آموزان به منظور توسعه ي مهارت هاي يادگيري مستقل، در ارتباط با فراگيري چارچوب اصلي دانشي است كه آنها را قادر مي سازد كه يادگيرند ه اي هميشگي باشند. فايده ديگر اين نوع يادگيري، اين است كه دانش آموزان اجازه انتخاب مواردي مطابق با سطح و استيل يادگيري شان را مي دهد و از اينرو، فردي كردن فرايند يادگيري را در پي دارد .

 اگر يادگيرنده روش هاي جستجو و دستيابي به اطلاعات صحيح را بياموزد، به طور مستقل در پي حل مسئله خواهد بود و تغيير رفتار پايدار در او ايجاد مي گردد. چنين فردي يادگيرنده مادام العمر خواهد بود.

مفهوم سواد

    تمامي انديشمندان و صاحبنظران بر اين باورند كه شكوفايي و تعالي هر جامعه در گرو وجود شهرونداني باسواد است. تجربيات كشورهاي مختلف نيز مؤيد اين نظر است، تمامي جوامع عقب‌مانده جهان، يعني همان كشورهاي جهان سوم، همواره از بي‌سوادي مردم خود رنج مي‌برند. افراد بي‌سواد به چندين علت پيشرفت نمي‌كنند؛ علت اول اين است كه” نمي‌دانند ” و ” نمي‌فهمند” پس در نتيجه ” نمي‌خواهند”. دومين علت آن اين است كه” نمي‌توانند”.« سواد » در واقع شالوده آگاهي‌ها، ظرفيت و توان افراد در كسب دانش و زيربناي اعمال و امور زندگي آنان است.

    ذهنيت سنتي همه در مورد سواد، همان توانايي خواندن و نوشتن است. اما تعريف سنتي جامع‌تر آن مطابق قانون ملي سواد آمريكا (1991) عبارت است از: ” توانايي يك فرد در خواندن، نوشتن و صحبت‌ كردن، و توانايي محاسبه و حل مسايل با كارايي لازم براي فعاليت در كار و جامعه در راستاي دستيابي به اهداف خود و توسعه دانش و پتانسیل فردی خویش و جامعه”.

     طیف معنایی سواد، از بی سوادی مطلق، یعنی وضعیتی که فرد نمی‌تواند بخواند و بنویسد ،آغاز می‌شود‌ و در درجه‌های بعدی‌، به بی سوادی عملکردی می‌رسد‌. در این مرحله‌، فرد تا حدودی توانایی خواندن و نوشتن را دارد. اما این توانایی، درحد برطرف کردن نیازهای روزمره‌‌اش نیست. پس از این مرحله، طیف معنایی سواد، به باسوادی محدود می‌رسد که در این سطح ، فرد می‌تواند تا حد برطرف کردن نیاز هایش بخواند و بنویسد؛ اما توانایی خواندن و نوشتن، پاسخ گوی نیازهای معنوی وی نیست.‌ با سوادی، مرحلۀ بعدی طیف مفهوم سواد است‌. در این مرحله فرد می‌تواند پاسخ گوی نیازهای مادی و معنوی خویش باشد و توانایی درک آن چه را می‌خواند را دارد . طیف معنایی سواد، پس از گذر از این مرحله، به مرحله شناختی می‌رسد. در این مرحله، فردی باسواد تلقی می‌شود که علاوه بر توانایی خواندن و نوشتن، به جستجو وجمع آوری اطلاعات مورد نیاز خویش بپردازد.

     با توجه به آنچه ذكر آن آمد، مي توان گفت، شخص با سواد كسي است كه قادر به توليد، تجزيه وتحليل و تركيب داده ها باشد و هم فرستنده آنها. چنانچه دانش آموزي به اين مرحله از سواد برسد، يعني تا مرحله ي سواد اطلاعاتي پيش برود؛ مدير يادگيري خويش خواهد بود و نه تنها مصرف كننده صرف اطلاعات نيست؛ بلكه يادگيرنده اي است كه از سطح ساده يادگيري و يافتن اطلاعات در مسير فرايند توليد دانش پيش مي رود.

مفهوم سواد اطلاعاتی

     در طي دهه‌هاي اخير، پژوهشگران موفق به کشف و معرفي بيش از 34 نوع سواد مفيد و مدرن شده‌اند که سواد علمي با معناي مصطلح در نظام آموزشي، تنها يکي از آنها محسوب مي شود. از جمله سوادهاي مفيد و مدرن مي‌توان به سواد فرهنگي، سواد اجتماعي، سواد سياسي، اقتصادي، سواد رسانه‌اي، سواد اطلاعاتي، سواد رایانه ای، سواد اينترنتي،‌ و… اشاره کرد.

   از نظر باربارا جی فورد اصطلاح سواد اطلاعاتی اولین بار در دهه 1970 میلادی به کار گرفته شد، اما با استناد به متون مختلف اصطلاح سواد اطلاعاتی اولین بار توسط پل ژوکروفسکی در سال 1974 مطرح شده است. از نظر او کسی را دارای سواد اطلاعاتی می داند که برای استفاده از منابع اطلاعاتی آموزش دیده باشد و بتواند با استفاده از اطلاعات مسائل خود را حل کنند.

    نویسندگان متعددی معتقدند که سواد اطلاعاتی در ابتدا با اصطلاحاتی مثل مهارتهای کتابخانه‌ای‌، آموزش کتابخانه‌ای، آموزش کتابشناختی و آموزش کاربر یا خواننده شناخته می‌شد‌. آنها آغاز رشد سواد اطلاعاتی را که تحت عنوان آموزش شیوه استفاده از کتابخانه به کار می‌رفت به دهه 1960 نسبت می‌دهند‌. این امر در واقع تحت تأثیر تحولات اجتماعی بعد از جنگ جهانی دوم و به دنبال نیاز جامعه به افراد آگاه و ماهر رخ داد. این نیاز موجب شد که در نظام آموزشی تجدیدنظر شود. در نتیجه تحولاتی در آموزش و روش‌های تدریس به وجود آمد .

   در سال 1990‌مجمع ملی سواد ‌اطلاعاتی از سوی انجمن حرفه‌ای کتابداری و انجمن ملی تعلیم و تربیت تأسیس شد که هدف این نهاد ادغام سواد ‌اطلاعاتی در برنامه‌های آموزشی‌، تدوین رهنمودهای سواد ‌اطلاعاتی و حمایت‌های اصولی و نظارت بر برنامه‌های آموزش سواد‌ اطلاعاتی در ایالات متحده و خارج از آن است. جنبش سواد ‌اطلاعاتی علاوه بر مراکز دانشگاهی در سایر سازمانها و نهادها با حرکتی کندتر گسترش پیدا نمود و اکنون در میانه دهه نخست هزاره سوم و در زمانی که فناوری اطلاعات در همه عرصه های زندگی حرفه‌ای، اجتماعی و حتی شخصی رسوخ کرده است، سواد اطلاعاتی به منزله یک مهارت پایه برای همه افراد شناخته می‌شود .

   رابرت تيلر درسال 1979، سواد اطلاعاتي را توانايي حل مشكلات با استفاده از منابع اطلاعاتي دانست. از نظر او شناخت منابع و محل آنها براي پاسخ به سؤال، اصل اساسي سواد اطلاعاتي است. در دهه 1980 عنصر فناوري نيز وارد تعريف سواد اطلاعاتي شد. در همين دهه، ويليام دمو ‌تحت تأثير نوآوري‌هاي فناوري در پردازش، ذخيره‌سازي، بازيابي و انتقال اطلاعات تعريف جديدي از          سواد اطلاعاتي ارائه كرد: سواد اطلاعاتي مهارت و دانش دسترسي مؤثر به اطلاعات و ارزيابي آن هنگام نياز است. به نظر او سواد اطلاعاتي با شيوه تفكر رابطه مستقيمي دارد. پشتكار، توجه به جزئيات، و دقت در پذيرش عقايد منتشر شده صفاتي هستند كه به پرورش اين مهارت كمك مي‌كنند.

    تعريف انجمن کتابداران آمریکا درباره سواد اطلاعاتي يكي از معتبرترين تعاريف است. در اين تعريف آمده است: “براي اينكه فردي از نظر اطلاعاتي با سواد باشد، بايد بتواند تشخيص دهد اطلاعات در چه زماني مورد نياز است و توانايي يافتن، ارزيابي، و استفاده مؤثر از آن را داشته باشد. افراد داراي سواد اطلاعاتي كساني هستند كه آموخته باشند چگونه بياموزند. آنها مي‌دانند كه چگونه ياد بگيرند، زيرا مي‌دانند كه دانش چگونه سازماندهي شده است و چگونه مي‌توان اطلاعات مورد نياز را پيدا كرد و از اطلاعات به‌گونه‌اي استفاده كرد كه ديگران نيز بتوانند از آن بياموزند. افراد داراي سواد اطلاعاتي براي يادگيري مادام‌العمر آمادگي دارند، چرا كه هميشه مي‌توانند اطلاعات مورد نياز خود را پيدا كنند و از آن براي تصميم‌گيري آگاهانه استفاده نمايند.

     در تعریف‌های ارائه شده، سواد اطلاعاتی به توانایی دسترسی و استفاده از طیف متنوعی از منابع برای ارضاء نیاز اطلاعاتی اشاره دارد. اما مانند معنای سواد که فراتر از توانایی خواندن و نوشتن است‌، سواد اطلاعاتی نیز متضمن یافتن، ارزیابی، استفاده و به تبع آن قراردادن آن در چرخۀ ارتباطات است. بنابراین می‌توان به نقش سواد اطلاعاتی در کسب مجموعه‌ای از توانایی‌ها، در پاسخگویی به نیاز‌ها پی‌برد . با مرور تعاريف گوناگون از مفهوم سواد اطلاعاتي، مشخص مي شود همه آنها در معرفي مولفه‌هاي سواد اطلاعاتي، از نگاه يكسان بر خوردارند و همگي به نوعي، بر گرفته از تعريف “انجمن كتابداران آمريكا”هستند. بر اساس تعريف اين انجمن، با سواد اطلاعاتي فردي است كه توانايي تشخيص نياز به اطلاعات را دارد و مي تواند به جايابي، ارزيابي و استفاده موثر از اطلاعات مورد نياز بپردازد و بالاخره نحوه يادگيري را فرا گيرد. چنين فردي از نحوه ي سازماندهي اطلاعات آگاهي دارد، به گونه اي كه مي تواند اين كار را به ديگران نيز بياموزد.

مباني نظري سواد اطلاعاتي

    امروزه کسانی از نظر اطلاعاتی باسواد خواهند بودکه توانایی و دانش شناسایی، بازیابی ‌و‌ ارزیابی اطلاعات را دارا باشند. اصولاَ طرح سواد اطلاعاتی به این دلیل بوده که افراد با دستیابی به آن، بویژه در جامعه اطلاعاتی کنونی‌، قادر باشند به بهترین وجه ممکن نیاز اطلاعاتی خود را بر طرف نمایند.

    درارتباط با مفهوم سواد اطلاعاتی در نظام آموزشی در حال حاضر دو نوع نگرش وجود دارد. برخی با نگرش محدود و تأکید بر مهارتهای کاربردی و عملی سواد اطلاعاتی در‌صدد هستند در کمترین زمان افراد را به یک فرد با سواد اطلاعاتی تبديل کنند. در بینش این گروه عملگرا، آموزش جنبه‌های سواد اطلاعاتی مانند سواد رایانه‌ای، سواد رسانه‌ای، سواد فناوری، مانند آن در اولویت است و معتقدند هر فردی که دوره‌های آموزشی نظیر آشنایی با مهارتهای اطلاع یابی، آشنایی با رایانه و اینترنت و پایگاههای اطلاعاتی را طی کند قادر به رفع نیاز اطلاعاتی خود می‌باشد. اتخاذ این رویکرد باعث شده که فراگیران با وجود طی دوره های مختلف آموزشی در سطح مقدماتی وحتی پیشرفته، فقط بخشی از قابلیتهای مورد نیاز سواداطلاعاتی دست یابند. به طوری که در عمل در هنگام جستجو برای کسب اطلاعات مرتبط و مفید،کمتر موفق هستند.

     در مقابل، نگرش دیگری مطرح است که برای سواد اطلاعاتی مفهوم گسترده تر وعمیق‌تر قائل است. در این نگرش آموزش مبانی نظری در حوزه سواد اطلاعاتی نقش مؤثری در ارتقای مهارت سواد اطلاعاتی کاربران دارد. در واقع این دیدگاه اولویت را به آموختن یا پرورش توانایی‌های ذهنی مانند، تفکر انتقادی و تحلیلی و تفکر خلاق و استدلال می‌دهند‌. چنین نگرشهایی بر این مسئله اصرار دارد که برای رسیدن به قابلیتهای سواد اطلاعاتی نظیر تعیین و تشخیص نیاز اطلاعاتی، جایابی و دسترسی به اطلاعات، ارزیابی اطلاعات، استفاده مؤثر و مسئولانه اطلاعات و … که به عنوان شاخص‌های سواد‌اطلاعاتی به شمار می‌رود، راهی جز توجه و پرورش استعدادهای ذهنی وجود ندارد.

   با توجه به این دو رویکرد می‌توان گفت که در حیطه سواد اطلاعاتی رفع نیاز اطلاعاتی بدون استفاده از دانش و اصول آموخته شده پیشین و به کارگیری تواناییهای ذهنی امری غیر ممکن است.

ضرورت سواد اطلاعاتی

     به طور حتم، در عرصه ي انقلاب اطلاعاتي، تحول آموزش وپرورش، به دليل نقش مهمي كه در پرورش مغز هاي خلاق انسان هاي فردا و سرمايه هاي آينده ي كشور دارد؛ اهميت ويژه اي يافته است. از آنجا كه همواره در عرصه ي تحول، جوامعي بقاءخود را حفظ كرده اند كه ضرورت همگام شدن با تغييرات را پذيرفته اند؛ و با توجه به اينكه امروز، بشر در جايي قرار دارد كه اطلاعات قدرت است و پذيرش الزامات جامعه ي اطلاعاتي يك ضرورت، همگام شدن با فهم و استفاده از اطلاعات ياكسب سواد اطلاعاتي، يك الزام محسوب مي شود.

     روند تحولات در سطوح مختلف آموزشي در دو دهه اخير وابسته به افزايش تقاضاي ورود به نظام هاي آموزشي، توسعه فناوريهاي ارتباطي، ضرورت توسعه منابع انساني، تغييرات سريع فناوري، انباشت دانش و اطلاعات و دگرگونيهاي اجتماعي بوده و منجر به بروز چالشهاي جدي و تغيير در نقش نهاد ها و مراكز آموزشي در هزاره جديد شده ‌است. دگرگونيهاي شگرف آموزشي و حركت آن به سوي همگاني شدن و تأويل‌هاي ناشي از نياز عمومي به آموزش، ديدگاه جديدي در توسعة آموزش پديد آورده‌است كه تحت تأثير انقلاب اطلاعات و پارادايم فناوري اطلاعات منجر به افزوده‌ شدن وجهي جديد به منشور آموزش شده‌ است كه توسعة اطلاعاتي نظام آموزشي از ضروريات آن است .

‌     در فرایند دسترسی به اطلاعات و استفاده از آن فرد نیازمند است بداند چه اطلاعاتی، در چه زمانی، چه مکانی، برای چه هدفی و با چه روشی باید به دست‌آید و به کار رود. برای پاسخ به این چند ” چه ” افراد به مهارتهایی مانند تجریه و تحلیل نیاز، شناخت منابع اطلاعاتی، توان جستجوی آنها‌، ارزیابی آنها، سازماندهی اطلاعات به دست آمده با هدف استفادۀ مؤثر از آنها نیاز دارند.

    باسواد اطلاعاتی علاوه بر اینکه به عنوان یادگیرندۀ مادام العمر فعالیت می‌کند، به یادگیرندۀ فعال نیز تبدیل می‌شود که از نظر میزان خلاقیت و سودمندی، با فراگیران منفعل دیگر بسیار تفاوت خواهد ‌داشت چرا که مسئولیت یادگیری را برعهده می‌گیرد و خود به طور مستقل به دنبال حل مسائل گام برمی‌دارد .

    تأثیر و میزان اهمیت سواد اطلاعاتی در فرایند زندگی اجتماعی، بسته به سطح دانش عمومی، پیشرفت‌های دانش جهانی و نیازی است که جامعۀ پژوهشگران و محصلان احساس می‌کنند. چنانچه بپذیریم که تک تک افراد یک جامعه در رشد و سعادت آن نقش اساسی دارند، می‌توان استدلال کرد که برای آن که هر یک از اعضای جامعه بتواند از اطلاعات در زندگی حرفه‌ای و شخصی خود بهره‌مند شود کسب سواد اطلاعاتی یک نیاز اساسی برای همه به شمار می‌رود.

    در بیشتر کشورهای پیشرفته تمامی ارگانها، کتابخانه ها‌، مراکز اطلاع رسانی و مراکز آموزشی تقویت سواد اطلاعاتی در جامعه تحت پوشش خود را یکی از اهداف خود قرار داده‌اند که این امر در مراکز آموزش عالی بیشتر نهادینه شده است. چرا که کسب مهارتهای سواد اطلاعاتی فرصت‌های فراگيران برای یادگیری خوداتکایی را دو چندان می‌کند و آنان با استفاده از طیف وسیعی از منابع اطلاعاتی به منظور افزایش دامنه‌ دانش خویش می‌پردازند، سؤالهای آگاهانه می‌پرسند و قدرت تفکر خود را برای پیشبرد هر چه بیشتر یادگیری خوداتکایی تقویت می‌کنند. نظام آموزشي هر كشور باید فراگيران را نه فقط برای کار در یک رشته خاص، بلکه برای یادگیری مادام‌العمر آموزش دهد. بنابراین تلفیق سواد اطلاعاتی در تمامی برنامه های درسی، مقاطع مختلف تحصيلي چه در آموزش عمومی، و بالاتر نیاز جدی به شمار می‌آید .

نقش و تأثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر نظام آموزشی

   تجربه نشان می دهد که فناوری اطلاعات و ارتباطات نقش مهمی بر نظام آموزشی دارد. شاید تکنولوژی بتواند یاددهی یادگیری را از محدودیت های برنامه ی درسی خطی برهاند، بین یادگیری در مراکز آموزشی و خارج از مراکز آموزشی، خانه و مکان های دوردست پلی بزند و پایه و اساسی برای مفهوم یادگیری برای زیستن با هم و در کنار هم،  فراهم سازد.

هدف(یادگیری برای بودن)، رشد و توسعه ی شخصیت و توانایی عمل کردن با استقلال بیشتر، نقادی و موشکافی، برخورداری از قدرت تمیز و عهده دار شدن مسئولیتهای فردی است. در این ارتباط،  آموزش نباید هیچ یک از ابعاد و ظرفیت های فردی شامل حافظه، استدلال، زیباشناسی، احساسات،  توان فیزیکی و مهارت های برقراری ارتباط را نادیده بگیرد.

   مفهوم (یادگیری برای بودن)به طرح این مساله اشاره داردکه یادگیری ضمنی که درکلاسهای درس مرتبط با هم شکل می گیرد،  در آینده جایگاه قانونمند خود را در مراکز آموزشی خواهد یافت.

   وظیفه عمده نظام آموزشی، تربیت و پروراندن همه جانبه فراگیران آن نظام برای ایفای نقش مناسب خود در جامعه در جهت تعالی آن جامعه است. گرچه این تعریف را می توان از وجوه متفاوتی مورد بازبینی قرارداد، لکن در یک نظر کلی رشد متعلم را دارا شدن سواد اطلاعاتی تعبیر نمود.

   سواد را در ساده ترین شکل به معنای توانایی خواندن و نوشتن و در وجه گسترده تر به معنای درک و فهم در نظر می گیرند. لیکن پدید آمدن تحولات جدید در عرصه فناوری اطلاعات و میزان تأثیر و جوامع از آن، به سواد اطلاعاتی یاد می شود.

   امروزه اهمیت آموزش و پرورشی که متناسب با نیازهای فرد و جامعه باشد، بیش از همه احساس می‌شود زیرا دنیایی که با شبکه‌های اطلاعاتی به هم پیوند خورده متقاضی نیروی کاری است که بفهمد چگونه از فناوری به عنوان ابزاری برای افزایش بهره‌وری و خلاقیت استفاده کند.  چنین مهارتی،  توانایی استدلال کردن بر مبنای اطلاعاتی است فرآیندی که در آن منابع معتبر شناسایی شده و به دیگران انتقال داده می‌شود، افزون برآن کارفرمایان از کارگران انتظار دارند از مهارت‌های همکاری و تشریک مساعی کار در گروه و تبادل اطلاعات در شبکه جهانی، یعنی تحلیل مساله از دیدگاه چند رشته‌ای برخوردار باشند.  از آن جا که این شبکه‌ها بین‌المللی هستند، کارفرمایان در جستجوی افرادی برمی‌آیند که ظرفیت تعامل موثر با کسانی را دارا باشند که دارای فرهنگ و زبان متفاوتی هستند و بالاخره کارگران عصر دانش باید منعطف بوده و قادر باشند به همان سرعتی که محیط‌های پویای کار تغییر می‌کند،  به موثرترین شکل بیاموزند .

کاربرد فناوری اطلاعات

    اغلب هر تكنولوژي جديد، در ابتدا همراه با ترديد و نوعي نگراني از كارآئي آن مورد پذيرش افراد قرار مي گيرد. ورود رایانه در عرصه آموزش و استقبال بي نظير آن در محيط هاي آموزشي نيز، ناگزير دست اندر كاران تعليم و تربيت را دچار اين نگراني نموده واز اين رو تحقيقات گسترده، در جهت كارآئي و اثر بخشي اين تكنولوژي جذاب، در محيط آموزشي، آغاز شده است.

    انجمن تكنولوژي آموزشي و ارتباطات[2] (1977)، آموزش به كمك رایانه را اين طور تعريف كرده است: يك روش آموزش كه در آن رایانه براي آموزش دانش آموزان مورد استفاده قرار مي گيرد در حالي كه رایانه، شامل آموزشي است كه براي تدريس، راهنمايي و آزمون دانش آموزان طراحي شده است تا دانش آموزان را به سطح مهارت مطلوب برسند .

 آموزش از طريق رایانه يك مفهوم كلي است و شامل هر نوع استفاده از رایانه در محيط هاي آموزشي مي شود مانند: قابليت هاي تمرين (تكرار )، خود آموزها، شبيه ساز ها ي رایانه ای، مديريت آموزشي، تمرينات تكميلي و جبراني و ديگر كار برد هاي آن در تعليم وتربيت .

    رایانه به عنوان پديده اي كه خود مبين سواد و تفكر ذهن بشر است با ويژگي هاي منحصر به فرد خود، نه تنها به عنوان يك رسانه آموزشي، بلكه به عنوان يك محيط آموزشي منعطف و سازگار با تفاوت هاي فردي، افق جديدي در مسير آموزش و پرورش گشوده است .

     “از جمله ويژگي هاي آموزش با استفاده از رایانه كه آن را اثر بخش مي سازد ، عبارت است از شركت فعال يادگيرنده، وجود باز خورد فوري و هماهنگي سرعت و مسير ارائه مواد درسي با تفاوت هاي فردي”.

 يكي از مهمترين ويژگي محيط هاي مبتني بر رایانه، تعامل بالاي دانش آموزان با مواد آموزشي و در واقع محيط يادگيري است، در نظام هاي يادگيري تعاملي، ارتباط به گونه اي است كه يادگيرنده را در انتخاب كردن، پاسخ گويي به سوالات وحل مسائل درگير كنند. بدين طريق يادگيرنده در جريان يادگيري در گير شده منجر به يادگيري عميق تر و موثر، همراه با تفكر وگسترس حساسيت به محيط خارج از يادگيري شده، موجب رشد ويژگي هاي شخصيتي و اعتماد به نفس مي گردد .

    رایانه به عنوان محيط آموزشي چند رسانه اي، چنانچه خوب طراحي شده باشد از طريق ارائه اطلاعات در اشكال مختلف تصويري، صوتي، نوشتاري، محيطي را فراهم مي كند كه دانش آموز فعالانه با موضوع يادگيري در گير مي شود، درگيري ذهني يادگيرنده با مفاهيم يادگيري، ضمن ايجاد يادگيري بصورت عمقي و پايدار باعث ايجاد انگيزه در فرد، براي يادگيري بيشتر مي گردد، زمينه حساسيت فرد را نسبت به توسعه دانش خود، درك روابط موجود در مفاهيم و موضوعات و گسترش اين حساسيت به وراي محيط آموزشي را مهيا مي سازد. هماهنگي آن با تفاوت هاي فردي كه دانش آموزان مجازند مطالب درسي را هر قدر كه مي خواهند ببينند و بشنوند و ياد بگيرند تا تسلط پيدا كنند، موجب ايجاد انگيزه، براي يادگيري بيشتر و موفق تر فرد در روابط موجود در محيط و خارج از محيط يادگيري را مي گردد كه اساس و بنياد بروز و رشد يادگيري است.

     ويژگي فرا متني رایانه، به دانش آموز اجازه مي دهد تا هر لحظه از يك سطح به سطح ديگر و از يك موضوع به موضوع ديگر جهش كند و اطلاعات نوشتاري يا ترسيمي موجود در محيط آموزشي را بدون محدوديت و آغاز و پايان معين و از پيش تعيين شده در اختيار بگيرد يا مرور كند و نوع و سطح اطلاعات مورد نظر و موجود در اين محيط را به طور غير خطي و به دلخواه بر گزيند و مسير مورد نظر خود را دنبال كند. اين ويژگي، علاوه بر ايجاد انگيزه در دانش آموز و يادگيري با لذت، موجب رشد اعتماد به نفس، در دانش آموز شده، امكان رشد خلاقيت را در آنها افزايش مي دهد. رایانه  مي تواند معلمان را در توسعه يك موقعيت يادگيري كه تفاوت هاي فردي را در نظر مي گيرد، كمك كند.  قابليت چند رسانه اي رایانه كه همزمان كليه حواس دانش آموز را در گير مي كند، موجب دقت و توجه يادگيرنده به روابط موجود بين مفاهيم و موضوعات يادگيري شده، اشتياق يادگيري در دانش آموز را افزايش داده، محيط آموزشي غني با تجارب آموزشي گوناگون براي دانش آموز فراهم مي كند .

   درنهايت استفاده مناسب از اين تكنولوژي مي تواند موجب ايجاد انگيزه، هم براي يادگيري و هم برانگيختن حس كنجكاوي براي كسب اطلاعات است.

مزیت‌های بهره‌گیری از فناوری اطلاعات و ارتباطات در تعلیم و تربیت

     نفیسی در پاسخ به اینکه فناوری اطلاعات استعداد انجام چه کارهایی را در آموزش و پرورش داراست، چنین اظهار می‌کند:

الف) کاهش محدودیت‌های یادگیری و توقیف برابر فرصت‌ها.

– تسهیل دست‌یابی همگان به فرصت‌های یادگیری با کیفیت خوب و به بهای مناسب.

– ازمیان برداشته شدن محدودیت‌های ناشی از زمان یادگیری، طول یادگیری، مکان یادگیری، فاصله میان فراگیر و منابع یادگیری از جمله معلم.

– از میان برداشتن محدودیت‌های ناشی از جنس، نژاد، قومیت، موفقیت اقتصادی- اجتماعی فراگیر.

– از میان برداشته شدن قسمتی از محدودیت‌های ناشی از معلولیت‌های جسمی و ذهنی در فرآیند یادگیری.

– به کمک فناوری اطلاعات و ارتباطات امکان ارائه آموزش فراگیر- محور در طول حیات فرد با هزینه کمتر، سرعت بیشتر و کیفیت مطلوب‌تر متناسب با نیازها و توانایی‌های فرد فراهم می‌شود.

ب) تربیت نیروی انسانی متناسب با عصر دانش و اطلاعات.

فناوری اطلاعات قادر است منابع انسانی مورد نیاز عصر دانش و اطلاعات را با توانایی تفکر منطقی برای بکارگیری ابزارهای فناوری در جهت حل مسایل، تربیت نماید.

ج) بالا بردن کارایی و بهره‌وری در آموزش و پرورش.

– خودکار بودن کارایی و بهره وری در آموزش و پرورش.

– تقویت تمرکز زدایی و اعتلای مشارکت مردم، اولیا، دانش‌آموزان، معلمان و کارفرمایان در سیاستگذاری، اجرا، نظارت و ارزشیابی از فعالیت‌های آموزشی.

– تقویت سیستم تصمیم‌گیری و مدیریت مبتنی بر اطلاعات از طریق نظارت متمرکز و اجرای غیر‌متمرکز.

– ایجاد مدارس و سایر نهاد‌های آموزشی و فرهنگی مجازی.

– کاهش هزینه دستیابی به اطلاعات نادر و پر هزینه مورد نیاز در آموزش‌های تخصصی و در پژوهش‌ها.

    موسسه فناوری و ارتباطات آموزشی بریتانیا[3] (2003) دلایلی را برای پاسخ به اینکه چرا فناوری اطلاعات و ارتباطات ابزاری شگرف برای فراگیران و معلمان است، ذکر می‌کند:

–  فراگیران را قادر می‌سازد که شرکت کننده‌ای فعال در کلاس درس باشد نه فقط یک مشاهده‌گر منفعل.

–  فرصت‌هایی را برای سبک‌های یادگیری متفاوت ارائه می‌کند.

–  فراگیران را قادر می‌سازد که بر فعالیت خود تمرکز نموده و بر فشارهای فیزیکی فائق آیند.

–  استقلال فراگیران را افزایش می‌دهد.

–  وسیله‌ای را فراهم نموده و سرعت پیشرفت فراگیر را بهبود می‌بخشد.

–  می‌تواند روابط و تعاملات اجتماعی را تسهیل نموده، فراگیران را در جامعه‌ای وسیع‌تر قرار دهد.

–  ابزاری برای تشخیص و تمایز توانایی و مهارت‌های فراگیر برای معلم فراهم می‌کند.

–  وسایلی را برای فراگیران فراهم می‌کند که برای شنوندگان وسیع‌تر انتشار دهند.

–  به آسانی ترتیب دسترسی سخت افزاری و نرم افزاری را برای پشتیبانی همه فراگیران فراهم می‌کند.

–  پیوستگی و پیشرفت را تسهیل می‌کند.

–  راه‌ های متفاوت را فراهم می‌کند به صورتی که فراگیران را جلب نموده، تحریک می‌کند و بر می‌انگیزاند.

–  در معلمان ایجاد انعطاف می‌کند، همچنین مطالب در دسترس، به طور آزاد در شکل الکترونیکی از منابع متنوع وسیعی را در اختیار آنها قرار می‌دهد.

–  روش کار مشارکتی را تسهیل می‌کند، بطوری که معلمان می‌توانند با منابع و مطالب شبکه جهانی وب و e-mail مشارکت نمایند.

–  وسیله نگهداری ثبت‌های پیشرفت اشخاص را فراهم می‌کند.

–  همه فراگیران را به کار مستقل تشویق نموده و فرصت‌هایی برای ساختن بهترین استفاده از منابع بشری را ایجاد می‌نماید.

برخی از مزایای دیگر:

•افزايش سرعت انتقال يادگيري و بازدهي

•افزايش دقت يادگيري

•كاهش اندازه فيزيكي مخازن اطلاعات

•جلوگيري از اعمال نظرهاي سليقه اي معلمان

•ايجاد امكان كار تمام وقت

• ايجاد امكان همكاري از راه دور براي معلمان و دانش آموزان

•كاهش هزينه هاي آموزش و پرورش

با توجه به موارد فوق بخصوص افزايش سرعت كه باعث انجام تعداد كار بيشتر مي شود و انجام كار تمام وقت،  بهره وري سيستم افزايش مي يابد و در نتيجه باعث كاهش مقدار زيادي از هزينه ها براي دولت  (آموزش و پرورش) و دانش آموزان مي گردد.

موانع و مشكلات استفاده از فناوري اطلاعات

   در خصوص مزاياي استفاده از فناوري اطلاعات مطالب زيادي مطرح است اما نبايد اين موضوع را از نظر دور داشت كه هم در استفاده از اين فناوري ها با مشكلات و محدوديت هايي روبرو هستيم و هم استفاده از اين فناوري ها آثار نامطلوب و معايبي به همراه دارد. در مورد اول كاربرد فناوري ها در آموزش مستلزم وجود امكانات سخت افزاري و نرم افزاري است كه در هر دو مورد نظام آموزشي ما با شرايط مطلوب فاصله زيادي دارد. به عنوان  نمونه نسبت تعداد رايانه هاي موجود  به دانش آموزان و دانشجویان در مراکز آموزشی بسيار پايين است. و حتي برخي از مراكز آموزشي فاقد حتي يك رايانه هستند. البته فناوري اطلاعات محدود به استفاده از رايانه نيست و رايانه تنها يكي از مجموعه ابزار فناوري است.

    از ديگر زير ساخت ها براي آموزش هاي الكترونيك، خطوط ديتا و امكان ارتباط اينترنتي است كه در اين زمينه هم با مشكلات زيادي مواجه ايم . عدم پوشش كامل كشور و سرعت بسيار پايين و هزينه بالا از آن جمله اند. استفاده از فناوري هاي نوين نياز به امكانات نرم افزاري دارد.  صرفا وجود تعدادي رايانه نمي تواند به معني استفاده از آن باشد. هنوز فرهنگ استفاده از فناوري هاي نو در جامعه ما فراگير نشده است، چراكه برخي ادارات با داشتن منابع مالي زياد اقدام به خريد دستگاه هاي پيشرفته و از جمله رايانه مي كنند ولي از آنها براي اهداف سازمانشان به نحو مطلوب استفاده نمي كنند.  به عنوان مثال در ادارات آموزش و پرورش در دواير مختلف تعدادي رايانه وجود دارد ولي گويا اين دواير كاملا باهم بيگانه اند. وقتي يك معلم دوره ضمن خدمتي را مي گذراند، در رايانه ضمن خدمت ثبت شده و گواهي صادر مي شود. ولي معلم به منظور استفاده از امتياز آن براي مثلاً ارتقاء شغلي هر سال بايد پوشه اي ازتصاوير گواهي هاي ضمن خدمت، تشويق و ابلاغ ها را به كارگزيني تحويل دهد. جالب اين كه تمامي اين گواهي، ابلاغ و تشويق ها از همان اداره و از رايانه اتاق مجاور صادر شده است.

    ساير ادارات هم وضعيت مشابهي دارند. مثلاً درصندوق بيمه محصولات كشاورزي هرسال يك كشاورز بايد ساعت ها وقت خود را صرف پركردن فرمهاي تكراري كند، باوجود اين كه درختان و باغ ها از جايشان حركت نكرده و تغيير مكان نداده اند، ولي گويا در مسئولين همان بخش هيچ اعتقادي به امكان استفاده ازحداقل امكانات رايانه اي وجود ندارد. از ديگر معايب اين روشها مي تواند سطحي بار آمدن دانش آموزان و عادت به كپي برداري از كار ديگران باشد. امكان جستجوي مطلب مورد نظر دانش آموز را از مطالعه يك كتاب يا مقاله بي نياز كرده صرفاًً به بخش مورد نظر مراجعه مي كند. همچنين وجود مطالب متنوع و قابل دسترسي و چاپ اين امكان را به افراد مي دهد كه به راحتي حاصل زحمات ديگران را كپي برداري كرده با نام خود تحويل دهد.

    اين موضوع و ساير سوء استفاده ها از اينترنت از مواردي است كه به عنوان معايب اين شيوه هاي آموزشي مطرح مي شود. ولي عليرغم اين معايب و كاستي ها شكي نيست كه لازمه زندگي در جهان امروزي مجهز شدن به اين فناوري هاي نو و استفاده از آن در زندگي روزمره و از جمله در نظام آموزشي است.

   بدنيست به ساير معايب فناوري هاي نوين در عرصه هاي ديگرهم اشاره كنيم. عصر انفورماتيك امكانات وسيعي در اختيار نظام هاي سياسي قرار داده كه با توسل به روش هاي ظريف بر سرنوشت زندگي، انديشه و عمل انسان ها نظارت و مداخله مستقيم داشته باشد. با اين وسيله، دولت ها قادر خواهند بود هر گونه كه مايلند افكار عمومي شهروندان را هدايت كنند و گرايش هاي سياسي آن ها را تعيين و كنترل نمايند . جامعه مدرن انفورماتيك قشربندي جديدي در ساختار اجتماعي پديد مي آورد كه در آن كساني كه دسترسي به اطلاعات دارند بر كساني كه فاقد آنند سلطه ايجاد خواهند كرد.

   آنچه ما بايد در نقش پدران، مادران، مردان، زنان ، جوانان، دوستان، و. . . بينديشيم متأثرازتركيب پيچيده اي است ازتبليغات تجاري، نمايش هاي خنده دار، سريال هاي تلويزيوني، موسيقي وكتاب هاي درسي دانشگاهي. بيشتراين تفكر ناشي ازكنشگران قدرتمند اقتصادي وسياسي است كه منافعشان با پذيرش اين انديشه ها ازجانب ما تأمين مي شود. بنابراين ديدگاه هايي كه ما به كار مي بريم بايد هميشه، تااندازه اي در زمينه ي وسيع تر قدرت درك شود. گواه اين مدعا را در عرصه هاي بين المللي مي توان مشاهده كرد.

    امروزه قدرتمندان با در اختيار گرفتن ابزاهاي ارتباطي نوين افكار و عقايد مورد نظر خودرادرسطح جهان تبليغ كرده افكار عمومي را به هرسمتي كه بخواهند سوق مي دهند. شرورترين وجاني ترين دولتها و افراد را مدافع حقوق بشر و بپا خاستگان براي احقاق ابتدايي ترين حقوقشان را ناقض حقوق بشر و مستحق نابودي قلمداد مي كنند. رسانه ها با ارائه الگوهاي يكسان سعي درسلب هويت هاي قومي و همانند سازي با فرهنگ جهاني كه جز ايده ها، ارزش ها و قواعدتعيين شده توسط قطب هاي قدرت نيست، دارند.

   ازديگر معايب اين فناوري محدود شدن حريم هاي خصوصي افراد است. چرا كه با ابزارهاي جديد امكان رخنه و نفوذ دراين حريم ها وجود دارد. و ازجايي كه اطلاعات افراد به صورت ديجيتال در رايانه هاي شخصي يا اداري وجود دارد. برخي افراد مي توانند به سري ترين اطلاعات ديگران دست يافته واز اين طريق به باج خواهي بپردازند، چراكه امروزه اين اطلاعات درحكم گروگان با ارزشي  مي تواند به عنوان  حربه اي بر عليه افراد مورد استفاده قرار گيرند.تلفن هاي همراه دوربين دار ،  ميكروفون هاي كوچك و. . .  امروزه محفل هاي خصوصي خانواده ها را در معرض تهديد قرار داده است كه در جامعه خودمان شاهد برخي سوء استفاده ها از اين پديده هستيم،كه اگر اقدامات دولت ها در كنترل مكالمات و ارتباطات افراد را كه همه آن ها قابل دسترسي و كنترل مي باشد را هم به اين مطالب اضافه كنيم، بيشتر آن روي سكه فناوري هاي نوين را  نشان خواهد داد.

محدوديت هاي ناشي از توسعه فناوري اطلاعات

 1. افزايش شكاف طبقاتي  (چه در بين افراد و چه در بين كشورها).

2. افزايش هزينه هاي آموزشي و عدم امكان استفاده از امكانات و منابع.

3. فقدان برنامه هاي راهبردي و اعمال سليقه هاي فردي در محيط آموزش و پـرورش  (نگاه سخت افزاري به توسعه فناوري تهديدي جدي است، چون تكنولوژي اطلاعات يك نظام فكري و فرهنگي است.

4. همراه نبودن معلم  (چون اغلب معلمان آمادگي كافي براي بهره مندي از فناوري اطلاعاتي را ندارند و پيش بيني مي شود كه اين عدم آمادگي به نوعي مقاومت در برابر تغيير و نوآوري تبديل شود).

5. دسترسي آسان به منابع ممنوعه (القاي فرهنگ غربي در بعضي موارد و عدم مديريت صحيح بر سايت ها و تبليغ ناهنجاري هاي اخلاقي موجب نگراني بسياري از خانواده ها و دست اندركاران تعليم و تربيت شده است) .

آموزش و پرورش،  به رغم تلاش هاي صورت گرفته در حيطه برنامه ريزي تفصيلي آموزشي و درسي و نيز در حيطه هاي اجرايي و اداري،  داراي نظامي متمركز است.

   اين تمركز برنامه درسي يكسان و بدون انعطاف را از لحاظ محتوای شيوه هاي آموزش و تدريس و نوع ارزشيابي براي هر موضوع درسي، براي كليه دانش آموزان اعم از شهري و روستايي و. . .  با هر نوع استعداد،  علاقه و خاستگاه اقتصادي و اجتماعي،  از هر جنس،  نژاد،  زبان و فرهنگ و. . . .  تجويز مي كند.

   در چنين نظام هايي عملا هيچ گونه نوآوري و ابتكار چشمگير و موثري امكان نهادينه شدن نمي يابد، زيرا هر اقدامي بايد از بالا تصميم گيري شده و به طور سراسري به اجرا گذاشته شود.

   بدنه اجرايي با هر چه از بالا بيايد به صورت يك دستور اداري و ازسر رفع تكليف برخورد مي كند و به مجرد برخورد با يك مانع پيش بيني نشده، اجراي دستور را متوقف مي كند. در اين شرايط كاربرد فناوري اطلاعات درآموزش تنها درسطح حداقل مثلاً به صورت يك موضوع درسي،  امكان پذير خواهد شد.

   افزون بر آن به واسطه اين تمركز توان برنامه ريزي درسي و رهبري فرايند يادگيري كه از  مهارت هاي اصلي و كاربرد فناوري در آموزش و پرورش به شمار مي رود،  در معلمان رشد  نمي يابد.

علاوه بر تمركز،  دولتي بودن كليه فعاليت هاي تهيه و توليد مواد و نرم افزارهاي آموزشي مانع رشد و بالندگي بخش خصوصي در اين زمينه شده است و حال آنكه از شرايط موفقيت برنامه كاربرد فناوري اطلاعات در آموزش،  مشاركت فعال بخش خصوصي است.

توصيه ها و راهكارها

1- نبايد در مراحل آغازين راه از نتايج ضعيف و ناموفق مايوس شد.

2- پس از تهيه سخت افزار بايد اقدامات و پشتوانه نگهداري و مراقبت از آنها در مراکز آموزشی لحاظ شود.كه در غير اين صورت مراکز آموزشی گورستان عظيم ديجيتالي خواهند شد.

3-پس از تهيه سخت افزار مديران اجرايي مسئول تهيه نرم افزارهاي مناسب طراحي برنامه هاي راهبردي وپيگيري راه اندازي سايت مراکز آموزشی مي باشند.

4-آموزش و توجيه معلمان و اساتید به شيوه بنيادي و اصولي در اولين قدم ها.

5-پيگيري مستمر مسئولان درجهت تضمين بقاي طرح.

6-مديران نبايد به علت نگراني در مورد خرابي و هزينه هاي سخت افزاري دانش آموزان و دانشجویان را در استفاده از رايانه ها محروم كنند كه در اين صورت باصرف هزينه هاي هنگفت عايدي نخواهيم داشت.

7-محتواي درس و شيوه هاي اجرا و ارزشيابي طوري باشد كه با استفاده از رايانه ها همخوان باشند و يادگيري مهارت ها در ارزشيابي و زندگي فراگير،  محسوس باشد.

8-در مراکز آموزشی بايد آموزش استفاده از رايانه زير نظر افراد مجرب و متخصص در اولويت هاي اوليه قرار گيرد.

9- تشویق دبیران، معلمان، اساتید، دانشجویان و دانش آموزان به تولید علم و محتوای الکترونیکی.

نتیجه گیری

   در عصر حاضر که دوران پیشرفت جهان است، معلمان و اساتید جهت به روز شدن و همگام با پیشرفت جهانی نیازمند گذراندن دوره های فناوری اطلاعات و ارتباطات می باشند و آموزش و پرورش و آموزش عالی در این راستا وظیفه دارند دوره های مرتبط را برگزار نمایند و آگاهی های لازم را به معلمان و اساتید دهند تا آنها نیز با آگاهی کامل با کاربرد آن درفرایند یاددهی یادگیری واقف شوند وآن را به کار گیرند.

     در این راستا وزارت آموزش و پرورش و آموزش عالی سیاست هایی را اتخاذ نمایند تا معلمان و اساتید به کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش علاقه مند شوندکه سوای مشوق های مادی و معنوی دبیران و اساتید، وزارت خانه ها نیز در جهت تغییر در محتوا محور بودن کتابها گام هایی بردارند  تا زمینه را برای ظهور و استفاده فناوری مهیا سازند.

   انقلاب اطلاعاتی و فناوری به عنوان انقلاب صنعتی موجب پدید آمدن دوران جدید عصر اطلاعات و ارتباطات و به تبع آن جامعه اطلاعاتی شده است که فناوری اطلاعاتی و ارتباطی مهمترین رکن بقا و قوام آن است، از این رو آموزش مهارتها و فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی و چگونگی استفاده از آنها، از ضرورت های حیاتی حضور در این عرصه و در این برهه از زمان محسوب می شود و وظیفه نظام آموزشی، طراحی برنامه آموزش فناوری اطلاعات و ارتباطات با در نظر گرفتن آشنایی با مهارتهای اطلاعاتی و لزوم بسترسازی برای چگونگی برخورد با فناوری اطلاعات می باشد.

 

منابع

 

  1. ذوالفقاري،ميترا(1388).طراحي و بكارگيري سيستم آموزش الكترونيكي تركيبي در دانشگاه علوم پزشكي تهران. رساله دكتري . دانشگاه پيام نور.
  2. سراجی، فرهاد؛ عطاران، محمد؛ علی عسگری، مجید(1388). تعیین نقش مدرس در دانشگاه مجازی.ارائه شده در  سومین همایش یادگیری الکترونیکی، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی.
  3. فتحي واجارگاه،كورش؛ نصيري ،فهيمه(1388).بررسي شرايط و امكانات مورد نياز استقرار نظام آموزش الكترونيكي(مورد وزارت آموزش و پرورش).ارائه شده در چهارمين كنفرانس ملي و اولين كنفرانس بين المللي آموزش الكترونيكي.
  4. خ‍ادم‌ م‍س‍ج‍دی‌،ح‍مید.(1389). ن‍ق‍ش‌ ف‍ن‍اوری‌ اطلاع‍ات‌ و ارت‍ب‍اطات‌ (ICT) در ب‍ه‍ب‍ودف‍رآیند‍ ی‍ادده‍ی‌ ی‍ادگ‍ی‍ری‌ دان‍ش‌ آم‍وزان‌ دبیرس‍ت‍ان‌ ه‍ای‌ ش‍ه‍رس‍ت‍ان‌ ک‍رج‌. اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا:دک‍ت‍ر ح‍س‍ن‌ رستگ‍ار پ‍ور. اس‍ت‍اد م‍ش‍اور: دک‍ت‍ر پوران‍دخ‍ت‌ ف‍اض‍لیان‌. پایان نامه ک‍ارش‍ن‍اسی‌ ارش‍د ت‍ک‍ن‍ول‍وژی‌ آم‍وزشی. دان‍ش‍گ‍اه‌ت‍ربیت م‍ع‍ل‍م‌،دان‍ش‍ک‍ده‌ روان‍ش‍ن‍اسی‌ و ع‍ل‍وم‌ ت‍ربیتی‌.
  5. گ‍ن‍جی‍،م‍س‍ل‍م‌.(1389). ام‍ک‍ان‌ س‍ن‍جی‍‌ اس‍ت‍ق‍رار سیستم‌ آم‍وزش‌ ال‍ک‍ت‍رونیکی‍‌ و زیرس‍اخ‍ت‌ه‍ای‌ ت‍وس‍ع‍ه‌ آن‌ در م‍راک‍ز ت‍ربیت م‍ع‍ل‍م‌ ش‍ه‍ر ت‍ه‍ران‌.پایانامه ک‍ارش‍ن‍اسی‌ ارش‍د م‍دیریت‌ آم‍وزشی‌. اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا: دک‍ت‍ر م‍ح‍م‍درض‍اب‍ه‍رنگی‌. اس‍ت‍اد م‍ش‍اور: دک‍ت‍ر ع‍ب‍دال‍رحیم‌ نوه‌ اب‍رهیم‌.دان‍ش‍گ‍اه‌ت‍ربیت‌ م‍ع‍ل‍م‌،دان‍ش‍ک‍ده‌ روان‍ش‍ن‍اسی‌ و ع‍ل‍وم‌ ت‍ربیتی‌.
  6.  م‍ع‍اذی‌،م‍ریم‌.(1388). ت‍اثیر‍ ن‍رم‌ اف‍زاره‍ای‌ آم‍وزشی‌ ب‍ر ت‍ف‍ک‍ر ان‍ت‍ق‍ادی‌ و راب‍طه‌ آن‌ ب‍ا س‍ب‍ک‌ه‍ای‌ ش‍ن‍اخ‍تی‌ دان‍ش‌ آم‍وزان‌ دوره‌ راه‍ن‍م‍ای‍ی‌. پایانامه ک‍ارش‍ن‍اسی ارش‍د م‍دیریت‌ آم‍وزشی‌. اس‍ت‍اد راه‍ن‍م‍ا: دک‍ت‍ر ح‍س‍ن‌ رس‍ت‍گ‍ارپ‍ور. اس‍ت‍اد م‍ش‍اور:دک‍ت‍ر م‍ه‍رن‍از ش‍ه‍رآرای‌. دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ربیت‌ معلم، دان‍ش‍ک‍ده‌ روان‍ش‍ن‍اسی‌ و ع‍ل‍وم‌ ت‍ربیتی‌.
  7. ق‍اس‍می‌، مریم‌.(1388). ت‍اثیر اس‍ت‍ف‍اده‌ از ف‍ن‍اوری‌ اطلاع‍ات‌ و ارت‍ب‍اطات‌ (ICT)ب‍ر میزان‌ی‍ادگ‍ی‍ری  و س‍واد اطلاع‍اتی‌ دان‍ش‌ آم‍وزان‌ دخ‍ت‍ر پ‍ایه‌ س‍وم‌ راه‍ن‍م‍ای‍ی‌ در درس‌ع‍ل‍وم‌ ت‍ج‍ربی‌. پایان نامه ک‍ارش‍ن‍اسی‌ ارش‍د ت‍ک‍ن‍ول‍وژی‌ آم‍وزشی‌. اس‍ت‍ادراه‍ن‍م‍ا: دک‍ت‍ر ح‍س‍ن‌ رس‍ت‍گ‍ارپ‍ور. اس‍ت‍ادمشاور: دک‍ت‍ر پ‍وران‍دخ‍ت‌ ف‍اضلیان‌.دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ربیت‌ م‍ع‍ل‍م‌،دان‍ش‍ک‍ده‌ روان‍ش‍ن‍اسی‌ و ع‍ل‍وم‌ ت‍ربیتی‌.
  8. نادری، عزت اله؛ سیف نراقی، مریم(1388).روشهای تحقیق و چگونگی ارزشیابی آن در علوم انسانی(با تاکید بر علوم تربیتی)، 1388، تهران، نشر ارسباران.
  9. اولسون، متیو؛ هرگنهان، بی.آر.(1388). مقدمه ای بر نظریه های یادگیری. ترجمه علی اکبر سیف.تهران: دوران.
  10. سیف، علی اکبر(1389). روشهای یادگیری و مطالعه.تهران: دوران.
  11. سیف، علی اکبر(1389). سنجش فرآیند و فرآورده های یادگیری.روشهای قدیم و جدید.تهران:دوران.
  12. سکر، جین.(1390). یادگیری الکترونیکی و کتابخانه دیجیتال. ترجمه اکبر مجیدی. تهران: کتابدار.
  13. بابائی، محمود(1389). مقدمه ای بر یادگیری الکترونیکی. تهران: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران.
  14. نادری، فاطمه؛ شعبای، احمد؛ عابدی، محمد(1389).مطالعه در عصر دیجیتال.تهران:چاپار.
  15. بهنام، ایوب(1390). نخستین ها در علوم کتابداری و اطلاع رسانی: نگاهی به اولین تحولات کتاب….تهران:چاپار.

1-Information Society

[1] .  IT

[2]. The Assocation for Education Communication and Technology

[3]. British Educational Communication and Technology Agency (BECTA)


برچسبها: , , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك