هزینه فرصت: پاشنه آشیل کتابخانه‌ها در عصر فناوریهای رقومی

مقاله — توسط در دی ۲۵, ۱۳۹۱ در ۲:۱۲ ب.ظ

مقدمه

 کتابخانه با اختراع خط و ثبت و ضبط دانش بشری و در نتیجه ایجاد نیاز برای حفظ و ذخیره نگاشته های بشری برای آیندگان پا به عرصه وجود گذاشت. در گذار این زندگی پرفراز و نشیب، کتابخانه شاهد تحولات و تغببرات زیادی در ساختار، تعاریف و حتی اهداف خود بوده که با توجه به شرایط گوناگون جغرافیایی، زمانی، فرهنگی، اجتماعی و علمی هر دوره تاریخی، کارکردهای خاص خود را نیز داشته است. اين مركز فرهنگي با توجه به تهدیدات و آسیب های طبیعی و غیرطبیعی همچون زلزله، سیل و جنگ های خانمان برانداز، تا مدت ها وظیفه اصلی خویش را در حفاظت و نگهداری از میراث و گنجینه مکتوب دانش بشری می دانسته است بدانگونه که برای نمونه، نام قدیمی این نهاد در دوران ایران باستان یعنی “دژنبشت” به خوبی می تواند فلسفه وجودیش را در آن روزگار بازگو نماید. به تدریج با پدیدآمدن اختراعات و پيشرفت هاي نوین، ایجاد و توسعه فناوری های جدید و افزایش پیچیدگی و تخصصی تر شدن جوامع بشری، فلسفه وجودی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی نیز تا حدود زیادی تغییر کرد كه در نتيجه اين تغيير، کاربران و جامعه استفاده کننده به عنوان محوری ترین عامل تاثیرگذار در سرنوشت کتابخانه ها مورد توجه قرار گرفتند. کم کم زمینه پذیرش و توسعه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی در کتابخانه ها پدید آمد و به تدریج عناوین و مفاهیم جدیدی چون کتابخانه خودکار، کتابخانه الکترونیکی، کتابخانه دورگه و کتابخانه دیجیتالی مصطلح گردید. طبیعی است که در این فضای ملتهب و متاثر از پیشرفت های فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی، پیش بینی سرنوشت کتابخانه ها با استفاده از اصول و رویکردهای آینده نگاری کار ساده ای نيست. نکته کلیدی و اساسی توجیه کننده حضور کتابخانه ها در آینده، وجود یک فلسفه وجودی قوی و قدرت رقابت پذیری بالا در محیط رقابتی و متاثر از فناوری است. بايد اذعان كرد كه مديران كتابخانه‌هاي سنتي در دوران مسئوليت خويش كمتر با تغييرات اساسي روبه‌رو مي‌شدند، زيرا كتابخانه‌هاي سنتي در مقايسه با كتابخانه‌هاي مدرن، داراي جامعه‌اي با بافت مشخص‌تر، نيازهاي اطلاعاتي استفاده‌كنندگان آنها همگن‌تر، آهنگ رشد مجموعه‌سازي كند‌تر و تنوع مجموعه كمتر بوده است و معمولاً انتظار جامعه استفاده كننده از آنها ناچيز بوده است. اين وضعيت و انتظار پايين استفاده‌كنندگان از كتابخانه‌ها، مديران و كتابداران را كمتر به تكاپو وامي‌داشت، زيرا مديران با درك شرايط و خواسته‌هاي مراجعان به آساني برنامه‌ريزي مناسب را تدارك مي‌ديدند.      اما در چند دهه اخير، تحولات اجتماعي و فرهنگي و بويژه گسترش فناوري، نوعي نگاه جديد را نسبت به نقش و جايگاه اين نهاد و در نتيجه عملكرد آن ايجاد نموده است. امروزه، همگام با تحولات فناوري و دگرگوني هاي روزافزون، نهادهاي اجتماعي براي حفظ و بقاي خود نيازمند استفاده از شيوه‌هاي نوين و راهكارهاي مؤثرتري هستند. كتابخانه‌ها نيز بايد به ميزان كافي و به شكلي مؤثر، خدماتي را كه افراد جامعه خواهان آنها هستند، فراهم سازند. در غير اين صورت، آرا و نظرهاي كتابداران در مورد با ارزش بودن خدمات كتابخانه‌ها بدون ارزش است ( هاوكرافت[1]، 1999؛ نقل شده در شاپوري، 1387، 158). البته باید خاطر نشان کرد که در سال های گذشته، برخی از کتابداران و محققان این حوزه دید خوبی نسبت به فناوری های جدید نداشتند و به نوعی در برابر تغییر مقاومت نشان می دادند. برای نمونه گورمن[2] ریاست خدمات کتابداری در دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در دهه نود در مقاله خود با عنوان “خیانت دانشمندان” معتقد است که توطئه‌ای جهت حذف کتاب و کتابخانه توسط طرفداران فناوری در آمریکا در حال جریان است. افزون بر این، وی معتقد بود که این نبرد بزرگ باورنکردنی توسط دولت آمریکا حمایت می شود که هدف نهایی آن نابود کردن صنایع اطلاعاتی و دانشی چاپ محور است. وی همچنین کتابداران را از مرگ رشته ترسانده و گناه آن را به گردن فناوری می اندازد (ديكس[3]، 1986، 39). با اين حال، كتابخانه‌ها با گذر زمان دريافته‌اند كه بايد با تغييرات ناشي از كاهش منابع مالي و كاهش مراجعان به علت تحولات اقتصادي و اجتماعي و نيز فناوري هاي در حال توسعه رقابت نمايند، زيرا تأمين‌كنندگان مالي ممكن است به سرعت به تجزيه و تحليل اين امر كه آيا هزينه‌هاي انجام شده، سودمندي لازم را داراست يا نه بپردازند و در نتيجه منابع مالي كتابخانه‌ها بيش از پيش كاهش خواهد يافت (كسل[4]، 1999؛ نقل شده در شاپوري، 1387، 158).

مفهوم هزینه فرصت

يكي از ساده ترين و در عين حال اساسي ترين مفاهيم مطرح در علم اقتصاد مفهوم هزينه فرصت است. اين مفهوم يك امر ذهني است كه تمامي انسان هاي فعال در زندگي اجتماعي هر روز بارها و بارها بدون اينكه متوجه باشند بطور طبيعي براي تصميم گيري از آن استفاده مي كنند. البته لازم به ذكر است كه هزينه فرصت در تمام حوزه هاي زندگي بشري معني دارد و يك پديده صرفا اقتصادي نيست (حیدری، 1385، 35). با اين حال، این پدیده در اقتصاد گاهی با عنوان هزینه اقتصادی یا هزینه واقعی نیز نامیده می شود و از مفاهیم اساسی اقتصاد به شمار مي آيد. در بحث های نظری اقتصاد، هر گاه از هزینه سخن به میان می آید مقصود هزینه فرصت است نه مفهوم حسابداری آن (پیراسته؛ کریمی، 1381، 57). هزینه فرصت تنها زمانی در جهان معنا پیدا می کند که منابع قابل دسترس را برای برآورده کردن خواسته ها محدود باشد و نتوان همه خواسته ها را برآورده کرد (پيرس[5]، 1983، 322). این مفهوم بیانگر آن است که جامعه می بایست برخی از خواسته ها را فدای برخی از خواسته های دیگر بکند و از تحقق آنها مایوس گردد (رايكلين[6]، اويار[7]، 1996، 50). در حقیقت، هزينه فرصت رابطه اي تنگاتنگ با مفهوم انتخاب آزادانه دارد و زماني معنا مي يابد كه فرد در مقابل چند گزينه قرار گيرد و مختار به انتخاب يكي از آنها باشد. يقينا هر فرد مي تواند گزينه مورد نظر خود را بر اساس اطلاعات خود برگزيند. وي قادر است گزينه هاي پيش رو را بنا بر رضايتمندي كه از برگزيدن هر يك به دست مي آورد رتبه بندي كرده و بهترين گزينه را شناسايي كند. دقيقا به محض وقوع انتخاب، هزينه فرصت گزينه انتخاب شده نيز براي وي مشخص خواهد شد. هزينه فرصت عبارت است از بهترين گزينه اي كه فرد براي داشتن انتخاب فعلي از آن چشم پوشي كرده است. گزينه اي كه در رتبه دوم ايجاد رضايتمندي براي فرد قرار دارد (حیدری، 1385، 35). به عبارت دیگر، مفهوم هزينه فرصت يك كالا يا خدمت يعني بالاترين ارزش فرصت هاي بديل از دست رفته به دليل مصرف اين كالا يا خدمت است. هزينه هاي فرصت، متفاوت از هزينه هاي مالي يا پولي هستند زيرا آنها نه تنها شامل پول مصرف شده براي خريد كالايي بلكه شامل ارزش زمان مصرف شده، نويدهاي داده شده و فرصت هاي از دست رفته ديگر به هنگام مصرف يك كالا يا خدمت است. در هر تحليل هزينه – منفعت، تحليلگر بايد به هزينه فرصت تمام بديل ها توجه كند تا به تصميمات مديريتي و سياسي به لحاظ اقتصادي كارآ دست يابد. به كارگيري هزينه هاي مالي تنها براي تصميمات مديريت منجر به تخمين كمتر از واقع هزينه هاي اقتصادي مي شود و بنابراين ممكن است به تصميماتي بيانجامد كه موجب كاهش كارآيي اقتصادي شود. با توجه به اینکه براي هزينه هاي فرصت قيمتي تعيين نشده و يا براي آنها وجه دريافت نمي شود محاسبه آنها دشوارتر از هزينه هاي حسابداري است ولي آنها در اتخاذ تصميمات سياسي و مديريتي كارآ داراي اهميت هستند (کینگما، 1380، 19). باچانان[8] معتقد است که هزینه فرصت ارتباط تنگاتنگی با فرآیند تصمیم گیری و انتخاب دارد و به همین خاطر است که امری ذهنی است و قابل مشاهده و اندازه گیری نیست. انتخابگر و تصمیم گیرنده در لحظه تصمیم گیری و پیش از آن، در ذهن خود فرصت هایی را که با این تصمیم از دست می دهد ارزیابی می کند؛ بنابراین امر ذهنی به شخص تصمیم گیر قائم است و از فردی به فرد دیگر تفاوت می کند. هزینه فرصت، مقدم بر تصمیم و موثر بر آن است و در تجزیه و تحلیل فرآیند انتخاب در رتبه علل آن قرار دارد. تفاوت هزینه فرصت با هزینه حسابداری هم در همین نکته است. هزینه حسابداری هزینه ای است که پس از انتخاب یک پروژه تحقق می یابد و در مقایسه با انتخاب و تصمیم در رتبه معلول است. به عبارت دیگر، هزینه فرصت بر انتخاب یک پروژه تاثیر می گذارد و انتخاب آن پروژه سبب پدید آمدن هزینه های حسابداری می شود. همین باعث می شود اقتصاددانان که در پی تحلیل واحدهای اقتصادی اقتصادی هستند و به دنبال علل این تصمیم هایند سر و کارشان با هزینه فرصت و نه هزینه های حسابداری باشد (ايتول[9]، 1987، نقل شده در میرمعزی، 1383، 79).

 

هزينه فرصت در كتابخانه ها  

به نظر می رسد که امروزه با توجه به دنیای متحول و پیشرفته متاثر از فناوری های نوین، تنها در صورتی می توان فلسفه و ضرورت وجودی کتابخانه ها را به روشنی توجیه کرد که هزینه فرصت این نهاد کمتر از سایر رقبا و جایگزین های احتمالیش باشد. البته باید اذعان کرد که سابقه پربار و درخشان کتابخانه ها در طول تاریخ، آنها را در موقعیتی قرار داده است که شاید نتوان به راحتی از زوال یا محو شدنشان در آینده سخن گفت. با این حال نویسندگان و محققان بزرگی چون لنکستر و گورمن در مطالب خود بارها این خطر را خاطرنشان کرده اند و به نظر می رسد که دغدغه اصلی آنها ناشی از دست رفتن سودمندی و کارآمدی این نهاد و افزایش هزینه فرصت آن به نسبت سایر رقبایش در عصر فناوری باشد. هزینه فرصت در تمامی تصمیمات راهبردی کتابخانه و در تمام بخش های آن قابل طرح است و توصیه می شود که اتخاذ تمامی تصمیمات به صورت هوشمندانه و با توجه به هزینه های فرصت آن تصمیم اتخاذ شود تا کتابخانه بتواند از این طریق، بیشترین سودمندی و کارآیی را در جامعه خود داشته باشد. در ادامه اين يادداشت سعی شده است تا مفهوم هزینه فرصت در رابطه با مباحث مرتبط با کتابخانه از جمله مدیریت، خدمات، منابع، نیروی انسانی، ساختمان و کاربران تشریح شود و چالش های موجود و راه حل های احتمالی در حد مختصر بازگو گردد.

  • مديريت كتابخانه

درنظر گرفتن هزینه های فرصت در تمامی برنامه ریزی های کتابخانه به ویژه برنامه ریزی راهبردی ضروری است. زیرا این مفهوم کمک می کند تا مدیران در تصمیمات مختلف خود مانند سبک و سنگین کردن ها به منظور تخصیص بودجه محدود کتابخانه جهت خرید یا اشتراک منابع اطلاعات به جای استفاده از همان بودجه جهت آموزش کارکنان کتابخانه یا فراهم آوری فناوری اطلاعات بیشتر و یا بالعکس موفق عمل كنند. آنچه واضح است آن است که کتابخانه ها به ندرت در تصمیمات خود به ویژه تصمیمات مربوط به بودجه گذاری، هزینه های فرصت را درنظر گرفته اند. شاید تاکنون در بسیاری از موارد اساسی اینگونه رفتار نمی شده و اندازه و کیفیت یک مجموعه به عنوان تنها و مهمترین معیار جهت تعیین ارزش یک کتابخانه درنظر گرفته می شده است. اما واقعیت آن است که چنانچه بخواهیم کمی با دید منفی بنگریم کتابخانه ها عموما تبدیل به انبارهایی شده اند که در آنها کتابداران بیشتر به فکر سازماندهی، ذخیره و حفاظت و نه کارآمدتر نمودن و افزایش کارآیی اجتماعی کتابخانه هایشان هستند (هريس[10]، هنا[11]، 1996، 5). امروزه فناوری اطلاعات خود را به عنوان رقیب برای کتابخانه ها مطرح کرده است. بسياري از افراد ترجيح مي‌دهند در خانه‌هاي خود و از طريق رايانه هاي شخصي به جستجوي اطلاعات مورد نيازشان بپردازند. اما بايد به اين امر توجه نمود كه در حال حاضر اينترنت داراي مشكلاتي در زمينه يافتن اطلاعات معتبر و صحيح است و گاهي ممكن است ساعت ها تلاش براي يافتن اطلاعاتي خاص در اينترنت به نتيجه مطلوبي نرسد؛ در حالي كه با استفاده از تمهيداتي كه كتابخانه‌ها براي سازماندهي و نظم دادن به دانش موجود خود به كار مي گيرند و حاصل ساليان طولاني تجربه در راه گردآوري، سازماندهي و اشاعه اطلاعات است، اين كار به سادگي برداشتن يك كتاب از قفسه است (كوك،1382، 150). همچنین باید توجه داشت که اطلاعات منبع اصلی تصمیم گیری در دوران پرفراز و نشیب فعلی است و آنچنان اهمیت راهبردی دارد که آن را قدرت می دانند. در حیطه اطلاعات یکی از مولفه های مهمی که همواره مورد توجه می باشد امکان ایجاد ارزش افزوده توسط اطلاعات است. این ارزش افزوده سال هاست که توسط کتابداران و اطلاع رسانان با استفاده از اصول علمی و عملی قابل تحقق است. بطور خلاصه، چنانچه مدیران بتوانند با درنظر گرفتن مفهوم هزینه فرصت تصمیماتی بگيرند که دارای هزینه فرصت پایین تری باشند، کارآمدی و سودمندی تصمیمات خود را تضمین خواهند کرد.

  • خدمات کتابخانه ای

به نظر می رسد امروزه ارائه خدمات چاپی دارای هزینه فرصت بیشتری به نسبت ارائه خدمات الکترونیکی است. از این رو، بسیاری از کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی اقدام به راه اندازی وب سایت ها، فهرست های کتابخانه ای وب پایه، کتابخانه های دیجیتالی و مجموعه خدمات الکترونیکی همچون میز مرجع الکترونیکی، تحویل مدرک و اشاعه گزینشی اطلاعات نموده اند و تلاش دارند تا بتوانند از این طريق، جایگاه سنتی خود را به عنوان دروازه ای معتبر و مطمئن برای دسترسی به اطلاعات و دانش حفظ نمایند. همچنین امروزه اطلاعات از موقعيت ويژه اي برخوردار است و در دنياي جديد يكي از اركان قدرت به شمار مي آيد. اطلاعات به عنوان كالايي ارزشمند در عرصه تجارت جهاني نمايان شده و فروش آن در جهان از فعاليت هاي اقتصادي سودآور محسوب مي شود (درودي، 1386، 119). البته برخی از کتابداران هنوز در برابر تغییرات ایجابی ناشی از ضرورت ارائه خدمات گسترده به جامعه مجازی از خود مقاومت نشان می دهند؛ اما توصیه می شود که به منظور افزایش کارآیی این نوع خدمات، بازاریابی آنها به صورت علمی در دستور کار قرار گیرد. طبیعی است که بازاریابی با فروش اطلاعات متفاوت است و تفاوت آنها در این است که فروش شامل فروختن کالا برای کسب منفعت است در حالی که بازاریابی نه تنها فروش بلکه مجموعه فرآیندی مي باشد که رضایت مشتری را فراهم می سازد. در واقع فروش بر نیاز فروشنده و بازاریابی بر نیاز مشتری متمرکز است (هاوكراست[12]، 1999 نقل شده در شاپوری، 1387، 159). مخاطبان بالقوه كتابخانه‌ها، اغلب فاقد اطلاعات كافي در مورد مجموعه خدمات وامكاناتي هستند كه كتابخانه مي تواند برايشان فراهم سازد و بازاريابي مي تواند موجب افزايش استفاده از مجموعه خدمات و برنامه ها يا امكانات كتابخانه‌ها شود. در همين راستا، كتابخانه از طريق بخش هايي از بازاريابي كه به ترفيع و تشويق مراجعان مي پردازد و شامل روابط عمومي و تبليغات و معرفي مجموعه و خدمات است، مي تواند به استفاده كنندگان نشان دهد كتابخانه پديده مطلوبي است كه نمي‌توانند بدون آن سركنند (توات[13]، 1997، نقل شده در شاپوری، 1387، 160).

  • منابع اطلاعاتی

در عصر دنیای رقومی برنامه ریزی راهبردی برای کتابخانه بیش از گذشته پیچیده تر می گردد. کتابدار حرفه ای امروزی می بایست در نظر بگیرد که هر تصمیم راجع به تخصیص منابع چگونه ارزش بزرگتری را برای مراجعان فراهم می کند که این بررسی می بایست با در نظر گرفتن دامنه جایگزین های مختلف مانند آموزش کارکنان، روزآمد کردن سخت افزار، خرید منابع تمام متن، یا تجدید یک اشتراک باشد. پدید آمدن نشر الکترونیکی اوضاع را بیش از گذشته پیچیده نموده است. کتابخانه ها امروزه این اختیار را دارند که یک نشریه چاپی را مشترک شوند یا مجوز یک پایگاه اطلاعاتی تمام متن را بخرند یا یک لوح فشرده تهیه نمایند یا امکان دسترسی به نشریه را از طریق پایگاه اطلاعاتی دوردست بخرند. این تصمیمات هرچند غلط باشند می بایست در زمانی اتخاذ شوند که بودجه های کتابخانه ها در حال رکود یا کاهش یافتن است. در نتیجه کتابخانه‌های کمی می توانند سطح ارائه فعلی خدمات خود را در حوزه های موضوعی مختلف حفظ نمایند و با خرید نسخه های چاپی و رقومی یک منبع، از لحاظ مالي دچار تنگنا نشوند. واکنش کتابداران در اين رابطه طبيعتا افسوس خوردن به خاطر از دست دادن منابعي است كه توان خريد آنها را ندارند. کتابداران می بایست به تدريج به این درک برسند که آنها به عنوان حرفه مندان مسئول، ملزم هستند تا با توجه به نظام هاي رقومي پديدار شده، بودجه خود را جهت خرید منابع تخصیص دهند. در حقيقت، پیشرفتهای فناورانه و علم اقتصاد به کتابداران این نکته را تحمیل می کند که می بایست از اتخاذ راهبرد سنتی در سرمایه گذاری خودکار جهت خرید منابع چاپی یا توسعه تسهیلات فیزیکی جهت جایابی این منابع خودداری کنند. محیط جدید ایجاب می کند که هر کتابدار حرفه ای هر خرید پیشنهاد شده را با توجه به هزینه فرصت آن به منظور تعیین آنکه تخصیص منابع برای خرید یک منبع تا چه حد می تواند سودآوری برای یک کاربر داشته باشد ارزشیابی کند (هريس، هنا، 1996، 6).  از سوي ديگر، امروزه در اثر استفاده از رايانه و شبكه هاي اطلاع رساني به ويژه اينترنت؛ توليد، سازماندهي و دسترسي به اطلاعات و منابع اطلاعاتی متحول شده است و مشاغل و شركت هاي جديدي را پديدار شده است. ناشران، مركز خدمات تحويل مدرك و ميزبانان پايگاه هاي اطلاعاتي از اين طريق به تولید، بازاريابي، فروش و انتقال پاره هاي مختلف به مشتريان خود مي پردازند و افراد متقاضي اطلاعات حتي در منازل خود نيز مي توانند به اطلاعات موردنياز دسترسي پيدا كنند. آنها براي هر جزء از اطلاعات و خدماتي كه ارائه مي نمايند هزينه دريافت مي كنند و مشتريان نيز با توجه به كيفيت و سرعت دسترسي به اطلاعات موجود در اين نظام ها به صورت روزانه و در بعضي مواقع حتي دقيقه اي روزآمد مي شوند و بدين ترتيب جاذبه هاي فراواني براي دسترسي به بسياري از اطلاعات بوجود آورده اند (محسني، 1380،41). بدين ترتيب آنچه كه بيش از گذشته براي جامعه استفاده كننده و كاربران اهميت پيدا مي كند خود اطلاعات فارغ از نوع قالب و محمل ارائه اش مي باشد و اين مساله در آينده پررنگ تر نيز خواهد شد. در اين رابطه به نظر مي رسد مفهوم مالكيت در كتابخانه ها بيش از گذشته رنگ ببازد و بر اهميت دسترسي به اطلاعات مورد نياز از طريق شبكه هاي جهاني و بين المللي افزوده شود. از اين رو، كتابداران می بایست با توجه به بودجه محدود کتابخانه ها و بدون تعصب به نوع قالب و محمل های مختلف منابع اطلاعاتی (اعم از چاپی و الکترونیکی) و تنها با توجه به هزینه هاي فرصت مربوطه؛ اقدام به انتخاب، گزینش و فراهم كردن امكان دسترسي به اين منابع كنند تا بیشترین کارآمدی و سودمندی متصور براي استفاده كنندگان نهايي حاصل شود.

  • نیروی انسانی

امروزه در کتابخانه ها بسیاری از تخصص ها و کارشناسان موضوعی در حال فعالیت هستند اما متخصصان کتابداری و اطلاع رسانی اصلي ترين قشر شاغل در این مراکز می باشند. با توجه به تحولات اخیر در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات و توسعه زمینه حضور مجازی کتابخانه ها و خدمات آنها به نظر می رسد که هزینه فرصت به کار گیری کتابداران به نسبت متخصصان فناوری اطلاعات و سایر رشته های مرتبط در حال افزایش است. از این رو می بایست تلاش شود تا با توجه به این واقعیت ها و با تاکید بر ضرورت شناخت مبانی و اصول علمی رشته، دروس و واحدهای آموزشی دوره های تحصیلی کتابداری و اطلاع رسانی به گونه ای بازنگری شود که فارغ التحصیلاني توانمند و مجهز به دانش مورد نیاز جهت حضور و اثربخشی در محیط جدید تربیت شوند. جهت انتخاب کتابداران و کارشناسان حوزه های مختلف در یک کتابخانه نیز مدیر می‌تواند با سبک و سنگین کردن توانمندی ها و مزایای استفاده از هرکدام از کاندیداهای مطرح با توجه به مفهوم هزینه فرصت، اقدام به انتخاب شایسته ترین و بهترین گزینه نماید.

  • ساختمان

چنانچه درنظر بگیریم که یک دانشگاه، متوسط مبلغي در حدود چهل میلیون دلار برای ایجاد كتابخانه مركزي خود در نظر بگیرد، این مبلغ را بايد به‌گونه‌اي هزينه كند که ساختمان جدید ضمن بالابردن وجهه دانشگاه، از فرآیند پژوهش و اهداف آموزشی آن نیز پشتیبانی کند. چنانچه کتابخانه پیشنهاد شده از مدل سنتی طراحی کتابخانه پیروی کند، ساختمان آن به گونه ای طراحی می شود که بیشتر حاوی فضاهای قفسه بندی به منظور جادادن تعداد بیشتری کتاب و نشریه و فضاهای مطالعاتی برای دانشجویان باشد. افزون بر این، بياد تلاش شود كه ساختمان کتابخانه نیز به صورت مجلل و باشكوه بنا شود تا از اين طريق پرستیژ و وجهه دانشگاه را نيز بالا برد. علی رغم این مزایا، این سرمایه گذاری چهل میلیون دلاری برای خشت و آجر، هزینه فرصت هايی نیز به دانشگاه تحمیل می كند و کتابداران به احتمال زیاد فرصت های ز یر را از دست خواهند داد:

امكان ارائه خدمات رقومی جدید؛ آموزش کارمندان برای استفاده از شبکه های رقومی؛ خرید فناوری های اطلاعاتی جدید که می تواند برای کتابخانه سودمند باشد؛ خرید سخت افزار و نرم افزار جدید برای تقویت کردن نظام رایانه ای کتابخانه به منظور پشتیبانی از اعضای هیات علمی، دانشجویان و کتابداران؛ خرید محصولات رقومی جدید مانند پایگاه های تمام متن؛ سرمایه گذاری برای خرید محصولات تمام متن و چند رسانه ای که می توانند از طریق شبکه های اطلاعاتی دانشگاه قابل دسترس شوند؛ سرمایه گذاری بر روی یک طرح پژوهشی به منظور بررسی ميزان رضایت دانشجویان و يا امكان سنجي و ارزیابی راه اندازی خدمات جدید به منظور افزایش رضایت کاربران و ایجاد ارزش افزوده برای آنها.

در این رابطه چند سوال اساسي مطرح مي شود كه مي بايست مديران و تصميم گيرندگان پيش از سرمايه گذاري براي ساختن يك ساختمان جديد براي كتابخانه از خود پرسيده و بدانها پاسخ دهند. اين سوالات عبارتند از:

–         تا چه حد تصمیماتمان برای ساختن یک ساختمان کتابخانه جدید که بعد از ده سال راه اندازی خواهد شد درست و منطقي است؟

–         آیا در آینده نيز هزينه هاي انجام شده براي ساختن ساختمان كتابخانه را تاييد خواهيم كرد و یا با حالت اندوهناکانه تصدیق خواهیم کرد که ای کاش بخشی از پول را جهت روزآمدسازی فناوری اطلاعات، استخدام و به كارگيري نيروي انساني جديد، بازمهندسی کتابخانه و يا توسعه محصولات و خدمات اطلاعاتی رقومی دارای ارزش افزوده صرف می کردیم؟

–         آیا این سرمایه گذاری چند میلیون دلاری بهترین شیوه برای کتابخانه برای برآوردن نیازهای آینده اعضای هیات علمی، دانشجویان و سازمان مادر است؟

  • کاربران

در پیش بینی های مختلفی که راجع به کتابخانه آینده شده به کاهش تعداد مراجعان و کاربران اشاره شده است. برای نمونه، لنکستر معتقد است که کتابخانه ها به تدریج مراجعان فعلی خود را از دست خواهند داد؛ زیرا فناوری با ايجاد امكان تحویل مستقیم منابع و ارائه خدمات در اداره و خانه، نیازهای اطلاعاتی این گونه مراجعان را برآورده خواهد کرد (لنکستر، 1366، 37). مک فارلان[14] نيز بر اين باور است که مراجعان کتابخانه ها در چند سال گذشته، خدمات بسیار ضعیفی از کتابخانه ها دریافت داشته اند و تعهد كوركورانه کتابخانه ها به کانال ارتباطی کاغذی یا چاپی در دوران رقومی سبب از دست رفتن کارآیی کتابخانه ها شده است (اوستر[15]، 1990، 366). با توجه به این واقعیت ها، به نظر می رسد که کتابداران و مدیران کتابخانه هايمان، شناخت کافی را از کاربران و مراجعان خود ندارند. واقعیت آن است که کاربران و مراجعان نیز با در نظر گرفتن هزینه فرصت استفاده از کتابخانه و جایگزین های آن که عموما از محصولات فناوری می باشند اقدام به گزینش روش ها و منابعی می کنند که از هزینه فرصت کمتری برایشان برخوردار است. از این رو، مدیران كتابخانه ها و کتابداران می بایست با توجه به این شناخت و بدون تعصب به شیوه های سنتی و ایمان به ضرورت تسهیل فرآیندها و خدمات اطلاعاتی، راهبردهایی را در نظر بگیرند که بیشترین کاربر ممکن را بتوانند جذب فعالیت ها و خدمات خود بنمایند.

 

سخن پاياني

امروزه کتابخانه ها با توجه به نادیده گرفتن شرایط مختلف محیطی و غفلت از ضرورت تلاش برای توجیه حضور کارآمد خویش در عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات با چالش های هویتی روبرو هستند. به نظر می رسد که در عصر حاضر با توجه به محصولات و منابع در دسترس الکترونیکی و پیشرفت های فناورانه در محیط اینترنت، کتابخانه ها هزینه فرصت بالاتري به نسبت رقباي سرسخت خود دارا هستند. بنا بر همین واقعیت، توصیه های مختلفی جهت ایجاد ارزش افزوده و مزیت های رقابتی برای این نهاد ارائه می شود. به نظر می رسد با توجه به تحولات فعلی، کتابخانه ها می بایست بر روی سه کارکرد آموزشی، پژوهشی و اطلاع رسانی بیش از سایر کارکردها تاکید کنند (سالاری، 1384، 115). در کارکرد آموزشی، کتابداران با توجه به ضرورت توسعه سواد اطلاعاتی جامعه، از این صلاحیت برخوردار هستند که با دانش و توانمندی خود، نقش آموزشگران عصر رقومی و واسطه های اطلاعاتی کارآمد را بر عهده بگیرند که طبیعتا این نقش از عهده سایرین بدین کیفیت بر نخواهد آمد. در کارکرد پژوهشی، آسیب شناسی و بررسی راه های برخورد با چالش های احتمالی از جمله مفهوم هزینه فرصت در کتابخانه ها می بایست صورت پذيرد. در کارکرد اطلاع رسانی، کتابخانه ها به عنوان کانون اصلی ارائه خدمات اطلاعاتی می بایست عهده دار این وظیفه خطیر شوند و این شاخصی جهت سنجش موفقیت کتابخانه ها نزد کاربران نهایی می باشد. جهت تحقق هدف اصلی یعنی دسترسی به اطلاعات لازم است کتابخانه ها با به کارگیری ابزارهای اطلاع رسانی و فراهم نمودن بستر و ساختار اطلاع رسانی مناسب به توسعه و تقویت خود در این زمینه بپردازند (فتاحی، 1383، 87). در پایان یادآوری می شود که برای بقا و فعالیت در جامعه اطلاعاتی نادیده انگاشتن مفاهیم اقتصاد اطلاعات از جمله مفهوم هزینه فرصت که دارای ارزش بالایی است به معنای تلاش جهت انزوا و نابودی است و در این راستا ضرورت ایجاب می کند که تحقیقات و پژوهش های متعددی راجع به تاثیر واقعی این مفاهیم بویژه مفهوم هزینه فرصت بر ساختار و کارکرد های کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی انجام شود که در حال حاضر جای خالی این نوع پژوهش ها در رشته ما كاملا احساس می شود.

 

مآخذ

پيراسته، حسين؛ كريمي، فرزاد (1381). نظريه اقتصاد خرد. اصفهان: جهاد دانشگاهي.

حيدري، ياشار (1385). “هزينه فرصت سرمايه گذاري در ايران”. ماهنامه ستصا، شماره 16: ص 75-35.

درودي، فريبرز (1386). “كاركردهاي اقتصادي اطلاعات در محيط شبكه”. فصلنامه اطلاع شناسي، شماره 16: ص 144.119.

سالاري، محمود (1384). “نگاهي به آينده كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني ملاحظاتي پيرامون وظايف و خدمات كتابخانه هاي آينده”. فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، ج8، ش 32: ص 122-109

شاپوري، سودابه (1387). “بازاريابي در كتابخانه ها”. فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني. ج11، ش 41: ص184-157.

فتاحي، رحمت ا…( 1383)،” تحليل و باز آفريني نقش كتابداران و اطلاع‌رسانان در عصر تحول” . در: مجموعه مقالات هفتمين همايش كتابداران سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور، رشت 21-19 اسفند 1382.تهران: سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور، معاونت امور پيشتيباني، مركز مدارك علمي‌وانتشارات. ص98-81.

كوك، آليسيون(1382). راهنماي يافتن اطلاعات با كيفيت در اينترنت، راهبردهاي گزينش و ارزيابي. ترجمه مهدي خادميان. مشهد: انتشارات كتابخانه رايانه‌اي.

كينگما، بروس آر (1380). اقتصاد اطلاعات: راهنماي تحليل اقتصادي و هزينه سودمندي براي كارشناسان اطلاعات. ترجمه محمدحسين دياني؛ كبري سقاء پيرمرد. مشهد: كتابخانه رايانه اي.

لنكستر، ف (1366). كتابخانه‌ها در عصر الكترونيك. ترجمه اسدا… آزاد. مشهد: معاونت فرهنگي آستان قدس رضوي.

محسني، حميد (1380). “اقتصاد اطلاعات مفاهيم و چشم اندازها”. رهيافت، 25: 45-39

ميرمعزي، سيدحسين (1383). “هزينه فرصت سرمايه گذاري در اقتصاد اسلامي”. اقتصاد اسلامي، 16: ص98-77.

Dix, William Shepard (1986). “The Librarian of the Uncertain Future”. Wilson Library Bulletin, 43: 39.

Harris, Michael H; Hannah, Stan A (1996). “The Treason of the Librarians: A Core Communication Technologies and Opportunity Cost In The Information Era”.  The Journal of Academic Librarianship, Vol22, no.1: 3-8.

Oster, Sharon M (1990). Modern Competitive Analysis. New York: Oxford Press: P 366.

Pearce, D.W. (ed) (1983). The Dictionary of Modern Economics. Revised ed. MIT Press, Cambridge, M.A: P.322

Raiklin, Ernest; Uyar, Bulent (1996). “On The Relativity of the Concepts of Needs, Wants, Scarcity and Opportunity Cost”. International Journal of Social Economics, Vol. 23, No.7: PP. 49-56.


[1] Hawcroft

[2] Gorman

[3]  Dix

[4] Kassel

[5] pearce

[6] Raiklin

[7] Uyar

[8] Buchanan

[9]  Eatwell

[10]  Harris

[11] Hannah

[12] Hawcrost

[13]  Tovote

[14] McFarlan

[15] Oster


برچسبها: , , , , , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك