کتابخانه های عمومی استان لرستان و رابطه آن با توسعه سود اطلاعاتی

مقاله — توسط در دی ۱۹, ۱۳۹۱ در ۵:۲۹ ب.ظ

این مقاله با همکاری محسن حمیدی دکتری کتابداری و اطلاع رسانی و عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بروجرد نوشته شده است.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف “بررسی توانمندی های کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در فراهم‌آوری ابزارها و زمینه‌های توسعه ی سواد اطلاعاتی از دیدگاه دانشجویان عضو این کتابخانه‌ها”یک مطالعه کاربردی با روش پیمایشی- تحلیلی است. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه مي‌باشد كه طراحي آن شامل پرسشنامه مديران (11 سؤال) و اعضاء با 24 سؤال بسته و يك سؤال باز بود.روش نمونه‌گيري به صورت تصادفي انجام شد و در تجزيه و تحليل يافته‌ها از روش آمار توصيفي و استنباطي و همچنين از نرم‌افزار SPSS نسخه  16 استفاده شد.

فرضیه این پژوهش به این صورت است که “کتابخانه های عمومی استان لرستان در فراهم آوری ابزارهای توسعه ی سواد اطلاعاتی دانشجویان به توانمندیهایی کمتر از حد متوسط دست یافته اند”ودر جهت تأیید آن موضوعات متعددی در قالب سؤالات پژوهش بررسی شدند و نتایج نشان داد که در فرآيند توسعه ی سواد اطلاعاتي نقش کتابدار در زمينه توسعه ی نتایج و بهره‌برداری مناسب از مفاهیم سواد اطلاعاتي بیشترین تأثیر (8/45 درصد) را داشته است و همچنین کتاب بیش از سایر منابع مورد توجه قرار گرفته است (2/63 درصد) و دسترسی به مخازن کتابخانه‌ها به عنوان بهترین ابزار راهبردی در جستجوی اطلاعات (5/43 درصد) مورد نظر بوده است. همچنین کتابخانه‌های عمومی به میزان زیادی (6/49 درصد) در بالا بردن مهارت‌های سواد اطلاعاتی نقش داشته‌اند. در نهایت آزمون آماری به عمل آمده روشن ساخت که فرضیه مطرح شده مبنی بر اینکه کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در فراهم‌آوری ابزارها و زمينه‌های توسعه ی سواد اطلاعاتی دانشجویان عضو به توانمندی‌هایی کمتر از حد متوسط دست یافته‌اند مورد تأیید قرار نگرفت و نتايج روشن ساخت كه توانمندي كتابخانه‌ها در اين زمينه در حد متوسط و بالاتر از متوسط است.

مقدمه:

       امروز نقش كتابخانه‌ها به عنوان يكي از زيرساخت‌هاي جامعه اطلاعاتي بسيار پررنگ‌ تر از گذشته مي‌باشد و دستيابي به يك جامعه اطلاعاتي ايده‌آل بدون توجه به كتابخانه‌ها امكان‌پذير نمي‌باشد و در اين ميان نقش كتابخانه عمومي كه وظيفه خدمت‌دهي و اطلاع‌رساني به كل جامعه را برعهده دارد، نقش ارزنده‌تري مي‌باشد. جامعه اطلاعاتي امروز افراد را مجبور مي‌كند كه به گونه‌اي ديگر و با روشي خاص با مسائل و پديده‌ها برخورد كنند و بايد مهارت‌هايي را در جستجو و دسته‌بندي اطلاعات و اصولاً راههاي برخورد و يافتن راه‌حل براي مسائل داشته باشند. سواد اطلاعاتي واژه‌اي است كه به عنوان نوع تحول‌يافته سواد مطرح مي‌شود و افراد براي كسب آن بايد اطلاعات مورد نياز خود را بشناسند و توانايي تعيين مكان، ارزيابي و به كارگيري مؤثر از اطلاعات مورد نياز را داشته باشند.

        افراد با سواد اطلاعاتي آنهايي هستند كه ياد گرفته اند چگونه ياد بگيرند، آنها به آساني در درياي عظيم اطلاعات، راه خود را يافته و اطلاعات صحيح و مؤثر را در مورد هر نياز اطلاعاتي- چه در موقعيت‌هاي تحصيلي و چه در زندگي روزمره- به شيوه‌اي مناسب به كار مي‌بندند. تحقيقات نشان مي‌دهد افرادي كه فنون تحقيقاتي را فرا گرفته‌اند، فراگيرهايي خالق و مستقل‌ترند. (گالر، 1378، 149، 197)

       سواد اطلاعاتي يكي از مشخصه‌هاي بارز جامعه اطلاعاتي است و يك نگرش و مهارت جديد براي انجام وظايف در جامعه جديد به شمار مي‌آيد. به بيان ديگر، سواد اطلاعاتي قابليتي است كه فرد را در دسترسي مفيد و مؤثر به اطلاعات، ارزيابي انتقادي آن و استفاده دقيق و خلاق از اطلاعات به دست آمده به منظور رفع نيازهاي اطلاعاتي خويش توانمند مي‌سازد (زماني، 1382، 35).

    مهارت‌هاي سواد اطلاعات شايد مهم‌ترين ابزاري باشند كه دانشجويان را به يادگيرندگان مادام‌العمر تبديل مي‌كند و بدين ترتيب ابزارهاي لازم براي ارتقاي سطح دانش و نيز براي روزآمدي دائمي در اختيار آنان قرار مي‌دهد (قاسمي، 1383، 153).

       در واقع دانشجويان با سواد اطلاعاتي مي‌توانند ماهيت و وسعت اطلاعات را مشخص كنند و سواد اطلاعاتي توان دانشجويان را در ارزشيابي، مديريت و استفاده از اطلاعات افزايش مي‌دهد. از سوي ديگر، كتابخانه‌ها الگويي از محيط اطلاعاتي را عرضه مي‌كنند كه هر دانش‌آموخته‌اي نياز دارد در آن به كار و زندگي بپردازد. آنها چارچوب‌هايي را براي تركيب كردن دانش اختصاصي با زمينه‌هاي وسيع‌تر اجتماع فراهم مي‌كنند (فورد، 1994، 328).

        با عنایت به اينكه قشر وسيعي از مخاطبان كتابخانه ی‌عمومي را دانشجويان تشكيل مي‌دهند و کتابخانه ی عمومی مسئولیت خطیری را در خدمت دهی و اطلاع رسانی به این گروه از جامعه دارد و با ارتقاء سطح منابع، فراهم‌آوري منابع مختلف و ايجاد روش‌هاي گوناگون، دستيابي به اطلاعات سعي در برآوردن نيازهاي اطلاعاتي اين گروه از اعضاي خود مي‌نماید. و با توجه به اینکه استان لرستان یکی از استانهای محروم کشوراست ،ضرورت این بررسی را با توجه به کمبودهای فرهنگی استان در درجه اهمیت زیادی قرا می دهد. همچنین لازم به ذکر است که استان لرستان دارای 30 کتابخانه ی عمومی است که تاکنون در زمینه سواد اطلاعاتی و ابزارهای آن و ارتقاء سطح سواد اطلاعاتی هیچ گونه پژوهشی در آنها صورت نگرفته است .

      بنابراین کمک به بررسی و  شناسایی توانمندیهای موجود و معرفی ابزارهای توسعه ی سواد اطلاعاتی می تواند نقش موثری در برنامه ریزی های آینده جهت رفع کمبودها و نواقص داشته باشد.   پژوهش حاضر سعي براین دارد با لحاظ نمودن مولفه های اصلی مهارتهای سواد اطلاعاتی  به بررسي توانمندي كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان در زمينه ارتقاء سطح سواد اطلاعاتي و ابزارهايي كه مي‌توانند سواد اطلاعاتي دانشجويان را توسعه و استحكام بخشند بپردازد. به واسطه این اتفاق، كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان خواهند توانست به برنامه‌ريزي‌هاي لازم جهت فراهم‌آوري ابزارهاي توسعه ی سواد اطلاعاتي دست یابند  و در جهت توسعه اين مهارت در بين دانشجويان  عضو خود گام بردارند. چراكه كتابخانه‌هاي عمومي در استان‌هايي كه از محورها و ابزارهاي توسعه ی سواد اطلاعاتي شناخته شده محروم هستند، نقش كليدي‌تري را بازي مي‌كنند و اين مطالعه درصدد رسيدن به پاسخ مناسبي جهت اين سؤال اساسي است كه كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان تا چه ميزان توانسته‌اند ابزارهاي توسعه ی سواد اطلاعاتي دانشجويان را فراهم‌آوري و ارائه دهند؟

1.        وضعيت كلي تجهيزات و امكانات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان چگونه است؟

2.        تا چه ميزان كتابخانه‌ها در جهت شناخت نيازهاي اطلاعاتي دانشجويان عضو حركت كرده‌اند؟

3.        ابزارهاي راهبردي در جستجوي اطلاعات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان كدامند؟

4.        كتابخانه‌ها تا چه اندازه به عنوان مكان و عامل گسترش سواد اطلاعاتي مورد توجه مخاطبان مي‌باشند؟

5.        پراكندگي منابع اطلاعاتي و ابزارهاي دستيابي به آنها در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان چگونه است؟

6.        برنامه‌هاي آموزشي كتابخانه‌ها در جهت تركيب و سازماندهي اطلاعات (ارائه اطلاعات) ‌و تقويت و توسعه ی سواد اطلاعاتي استفاده‌كنندگان از چه وضعيتي برخوردارهستند؟

7.        توانايي كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان در بالا بردن قدرت ارزيابي و كارآمدي اطلاعات جمع‌آوري شده توسط استفاده‌كنندگان تا چه ميزان مي‌باشد؟

روش پژوهش(روش آماری پژوهش):

       با عنایت به پیمایشی بودن روش پژوهش حاضرسعي بر آن بود تا از يكي از روش های اصلي گردآوري اطلاعات در مطالعه پيمايشي استفاده شود،لذا از پرسشنامه به عنوان ابزار اصلي گردآوري اطلاعات استفاده شد و در طراحی آن نیزاز منابع پایان نامه ای مشابه و تحقیقات صورت پذیرفته در مبحث سواد اطلاعاتی و موضوعات وابسته استفاده گردید.پرسشنامه براي دو گروه تهيه و تنظيم شده است. پرسشنامه اول از ديدگاه مسئولين كتابخانه‌ها در خصوص امكانات و تجهيزات كتابخانه‌ها كه شامل 7 سوال اصلی است و پرسشنامه دوم براي سنجش ديدگاه تعدادي از اعضاي كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان در خصوص امكانات، منابع، نقش كتابخانه و كتابداران در توسعه سواد اطلاعاتي و ابزارهاي موجود راهبردي در اين زمينه كه شامل 15 سؤال بوده طراحي شد.

   نحوه توزيع پرسشنامه بدين گونه بود كه پس از كدگذاري پرسشنامه‌ها و مشخص ساختن دقيق نسبت اعضاي نمونه در هر واحد كتابخانه‌اي با مراجعه يا ارسال پستي به مسئول موردنظر و ارائه اطلاعات و راهنمايي لازم پرسشنامه در اختيار افراد تعيين شده قرار گرفت و پس از مدتي معين جمع‌آوري گرديد. نهايتاً با پيگيري بسيار 30 پرسشنامه از مديران و 385 پرسشنامه از اعضا جمع‌آوري و مبناي تحليل در پژوهش قرار گرفتند. در پژوهش فعلي به دليل محدود بودن در يك جامعه مشخص از مديران كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان و در نتيجه روشن بودن جامعه فوق به لحاظ هويت، ضروري نبود كه پژوهشگر براي آنان نمونه‌گيري نمايد. لذا در خصوص مسئولين كتابخانه‌ها هيچ نوع نمونه‌گيري انجام نگرفت، اما در خصوص اعضاء با توجه به حجم 11 هزار نفري آنان تعداد افراد حجم نمونه با استفاده از جدول مورگان 385 نفر تعیین شد.

      در پژوهش حاضر جمع‌آوري اطلاعات براي ادبيات و پيشينه تحقيق در فصل دوم و گفته‌هاي فصل يك به روش كتابخانه‌اي و با استفاده از كتابخانه و منابع آن انجام شده است و با استفاده از روش ميداني كه پرسشنامه كتابداران و پرسشنامه اعضا بود، داده‌هاي مورد نياز پژوهش كه بايد مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌گرفتند، گردآوري شدند. بديهي است كه اين مسأله يكي از اصلي‌ترين بخش‌هاي هر كار پژوهشي است و چنانچه اين كار به شكل منظم و صحيح صورت پذيرد، كار تجزيه و تحليل و نتيجه‌گيري از داده‌ها با سرعت و دقت خوبي انجام خواهد شد.

سرانجام داده‌هاي گردآوري شده از طريق روش‌هاي آمار توصيفي و با استفاده از نسخه 18 اس پی اس  مورد تجزيه و تحليل قرار گرفتند. در تجزيه و تحليل اطلاعات از تكنيك هاي آمار توصيفي نظير فراواني، فراواني تجمعي و رسم جداول فراواني و نمودار استفاده شد. براي سوالاتي نيز كه مستقيماً‌در ارتباط با تائيد يا رد فرضيه بوده‌اند از آمار استنباطي استفاده شده و آزمون عمده مورد استفاده آزمون تي- استيودنت و آزمون فريدمن می باشد. آزمون تی استیودنت جهت سنجش میانگین نمونه ها واز آزمون فریدمن در خصوص سنجش مواردی که پاسخها ساختاراولویت بندی شده داشتند استف پیشینه ها:

      زماني (1382) در پژوهش خود با عنوان «استانداردهاي سواد اطلاعاتي» به اين نتايج دست يافته که بهترين روش باسواد كردن افراد از نظر اطلاعاتي، گنجاندن سواد اطلاعاتي در عرض برنامه درسي و در تمام دوران تحصيل است. سواد اطلاعاتي در عرض برنامه درسي در دانشگاهها به همكاري همه‌جانبه هيأت علمي، مسئوليت كتابخانه‌ها و ساير مسئولان نياز دارد. پايگاههاي اطلاعاتي كتابخانه‌ها بايد از طريق رايانه‌ها در همه جا قابل دسترسي باشند. آموزش مهارت‌هاي لازم براي كسب سواد اطلاعاتي بايد از مقاطع پيش‌دبستان و دبستان در برنامه درسي گنجانده شود و در مقاطع دبيرستان و دانشگاه ادامه يابد. همچنين براي اجراي طرح سواد اطلاعاتي تربيت نيروي متخصص ضروري است.

            حداد (1383) و معرفت و عضدي (1386) براساس استاندارد Acrl، پنج استاندارد و بيست و دو شاخص عملكردي ارائه مي‌نمايند به طوري كه شاخص‌ها براساس نياز دانشجويان در همه سطوح تحصيلي است و حاوي نتايجي است كه از طريق آنها مي‌توان ميزان پيشرفت دانشجويان را در سواد اطلاعاتي سنجيد.

عصاره (1383) در تحقيق «سواد اطلاعاتي يا ايجاد مهارت‌هاي لازم در دانشجويان براي دستيابي و استفاده از اطلاعات» به تعريف سواد اطلاعاتي، استانداردها و اهداف آن و راهكارهاي ارتقاي سواد اطلاعاتي دانشجويان دانشگاههاي كشور براساس استانداردها اشاره نموده و به دو نمونه از كشورهاي موفق در اين حوزه نيز پرداخته است.

زماني (1384) و سودبخش و نيك‌كار (1384) برنامه درسي سواد اطلاعاتي 6 عاملي يا فرآيند حل مسأله اطلاعاتي را شامل موارد ذیل می دانند:

1-    تعريف مسأله و تعيين اطلاعات مورد نياز.2راهبردهاي جستجوي اطلاعات.3سازماندهي، استقرار و دستيابي به اطلاعات.4استفاده از اطلاعات.5تركيب.6.ارزشيابي

پورنقي، رويا (1387) به بررسي تطبيقي ميزان سواد اطلاعاتي كتابداران دانشگاههاي تهران، شهيدبهشتي، تربيت مدرس، علوم پزشكي ايران و علوم پزشكي شهيد بهشتي پرداخت. نتايج اين تحقيق نشان داد كه بيشترين استفاده افراد از بانك‌هاي كتابداران پيوسته 85درصد، اينترنت 69 درصد و فهرست كامپيوتري 71 درصد است و كتابداران دانشگاه تربيت مدرس بيشترين مهارت و دانشگاه علوم پزشكي شهيد بهشتي كمترين مهارت را در استفاده از منابع دارند. مهم‌ترين روش روزآمدسازي و كسب اطلاعات در زمينه كتابداري، استفاده از اينترنت 80 درصد بود. كتابخانه‌هاي دانشگاههاي مورد بررسي براي كاركنان خود امكان شركت در كارگاههاي آموزشي يك يا چند روزه و همچنين آموزش‌هاي تخصصي كوتاه‌مدت را بيش از ساير فعاليت‌ها فراهم نموده‌اند. آموزش‌هاي ضمن خدمت تا حدي در ارتقاي سواد اطلاعاتي كتابداران مؤثر بوده و اهميت آموزش ضمن خدمت را در حد بسيار زيادي ارزيابي كرده‌اند، كتابداران كتابخانه‌هاي مركزي از سواد اطلاعاتي مطلوب برخوردارند. نتيجه اين كه سطح سواد اطلاعاتي كتابداران كتابخانه‌هاي مركزي دانشگاهها در حد متوسط 2/53 درصد است و در حد مطلوبي قرار دارد.

رضوان و ديگران (1388) به بررسي ميزان سواد اطلاعاتي كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي استان خوزستان پرداختند. اكثريت افراد جامعه آماري آنان را زنان در گروه سني زير 35 سال و با مدرك تحصيلي كارداني تشكيل دادند. بررسي كلي يافته‌هاي پژوهش نشان داد كه مهارت جامعه آماري آنان در درك صحيح نيازهاي اطلاعاتي‌شان در سطحي مطلوب، راهبردهاي جستجوي اطلاعات به صورت چاپي در سطحي متوسط، راهبردهاي جستجوي اطلاعات به صورت الكترونيكي در سطحي نامطلوب، استفاده از پايگاههاي توسعه فراپيوسته در سطحي نامطلوب، استفاده از امكانات و ويژگي‌هاي موتورهاي كاوش، گروههاي بحث و خبري و اينترنت در سطحي نامطلوب، استناددهي به منابع اطلاعات چاپي و الكترونيكي در سطحي نامطلوب، طراحي و انتخاب مناسب‌ترين و مؤثرترين روش دستيابي به اطلاعات در سطحي نامطلوب، توانايي تركيب اطلاعات جديد با دانسته‌هاي قبلي و توليد دانش جديد در سطحي مطلوب، ارزيابي نتيجه فرآيند جست‌وجو در رابطه با رفع نياز اطلاعاتي‌شان در سطح مطلوب با استفاده خلاق و مناسب از فناوري در جهت توليد محصولات و عملكردهاي نوين در سطحي متوسط، تعيين و تشخيص نكات اصلي موجود در اطلاعات در سطحي متوسط و تعيين ميزان مشورت با ديگر كتابداران و متخصصان موضوعي در بازيابي اطلاعات در سطحي نامطلوب قرار دارد. هم‌چنين يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كه سواد اطلاعاتي كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي استان خوزستان در وضعيت مناسب و مطلوبي نيست.

 ارسگواچ[1] (1997) در پژوهش خود تحت عنوان «سواد اطلاعاتي: خط‌مشي‌هاي جستجو، ابزار و منابع» اين گونه بيان مي‌كند كه در عصر اطلاعات ما مخازن جهاني رامرور مي‌كنيم و كاوش مي‌كنيم بدون اين كه محل كار و منزلمان را ترك نماييم. بنابراين جالب است كه اين حس سنتي درباره كتابخانه به عنوان يك فضاي انحصاري با ابعاد محلي ابهاماتي را كه در مسير انسان‌ها وجود دارد برطرف كند و مجموعه‌هاي كتابخانه و استفاده از كتابخانه را تفسير و ترجمه نمايد. برپايه اين نتيجه، ارزش كتابخانه به عنوان يك محل ذخيره مورد پرسش بوده و نقش كتابخانه به عنوان يك سرويس‌دهنده بد تعبير شده است. مورد ديگر تسهيلاتي است كه براي كاربران آموزش‌نديده در نظر گرفته شده است كه بطور مستقيم مي‌تواند منابع و نتيجه‌گيري را به صورت مداوم و به صورت مشكل با كاربرد سيستم‌هاي بازيابي اطلاعات جستجو نمايد. به علاوه تعريف‌هاي دسترسي به اطلاعات مورد موافقت جهاني قرار نگرفته است. اين تغييرات ايجاد شده نياز به تفكر مجدد سواد اطلاعاتي و آموزش براي دانشجويان در همه دوره زندگي و به دانش منابع و ابزار استراتژيك كه در اين خصوص كمك خواهد كرد، دارد.

سيمنز[2] (2001) در پايان‌نامه دكتري خود با عنوان «سواد اطلاعاتي: مطالعه‌اي درباره استنباط دانشجويان سال اول و توصيه‌هايي درباره سواد اطلاعاتي» بيشتر به چگونگي دستيابي و استفاده دانشجويان از اطلاعات مورد نياز توجه دارد و با استفاده از ارزيابي سواد اطلاعاتي دانشجويان و مقايسه آن با استانداردهاي موجود به اين نتيجه رسيده است كه دانشجويان سال اول ديد و درك روشني از اطلاعات مفيد و نحوه دستيابي به آن ندارند.

فليس پلهر[3] (2003) در تحقيقي پيرامون «آموزش سواد اطلاعاتي در دانشگاه» نمونه‌اي شامل دو گروه از دانشجويان سال اول را انتخاب و پژوهشي بر روي آنان انجام داد و به اين نتيجه رسيد كه اگرچه دانشجويان مورد مطالعه از سواد كامپيوتري مناسبي برخوردارند، اما مطمئناً آنها كاملاً با سواد اطلاعاتي نيستند. پژوهشگر ضمن اين تحقيق متوجه شد كه تعداد زيادي از دانشجويان مورد بررسي در مقاله‌هايشان به سايت‌ها و مقاله‌هاي نشريات با محتوي پايين استناد نموده‌اند. وي همچنين همكاري كتابخانه و دانشكده را در آموزش سواد اطلاعاتي بسيار اساسي مي‌داند.

ديكستين[4] (2005) در تحقيقي با عنوان «بررسي عوامل بازدارنده كسب سواد اطلاعاتي در جوامع دانشگاهي» نحوه دسترسي دانشجو به منابع اطلاعاتي و سواد اطلاعاتي آنان را در دانشگاهها مورد بررسي قرار داده و به اين نتيجه رسيده كه 8/51 درصد دانشجويان هيچ‌گونه آموزشي در مورد نحوه استفاده از كتابخانه نديده‌اند.

هاش و اولمن[5] (2006) ساختار يك سيستم يادگيري اطلاعاتي كه براي بهبود سواد اطلاعاتي ميان دانشجويان آلماني ايجاد شده را توصيف مي‌كنند و همچنين دوره آموزشي پيوسته مبتني بر آن را به تصوير مي‌كشند و علاوه بر آن، سرفصل‌هاي دوره‌هاي مهارت كتابخانه‌اي را با استاندارد هاACRL را مورد سنجش قرار دادند.

بايلي[6] (2008) در پايان‌نامه دكتري خود به بررسي نقش‌آموزشي كتابدارها در كتابخانه‌هاي دانشگاه ايالات متحده پرداخته است. نتايج حاكي از اين است كه مسئوليت‌هاي كتابدارهاي دانشگاهي به طور فزاينده‌اي افزايش يافته است. اين مسئوليت‌ها در راستاي توسعه‌ي آموزش سواد اطلاعاتي در سازمان‌هايشان هستند. در اين پژوهش نقش‌هاي آموزشي در چهار كتابخانه دانشگاهي در ايالات متحده توصيف شده است. براي انجام تحقيق 8 سؤال آنلاين بين 27 كتابدار دانشگاهي توزيع شد و مصاحبه‌هايي بين محقق و كتابدارهاي نماينده از هريك از كتابخانه‌هاي دانشگاهي انجام شد. نتايج حاكي از اين بود كه آموزش سواد اطلاعاتي در بين تمام دانشگاهها متفاوت است، اما روي هم رفته وسعت آن نسبتاً پايين است. مهم‌ترين نتايج اين مطالعه به شرح ذيل است:

1-    كتابدارهاي دانشگاهي به عنوان نقش آموزشي در دانشگاهها خدمت دارند.

2-    مهم‌ترين نقش آموزشي براي آسان كردن يادگيري مادام‌العمر است.

3-    نقش آموزشي نيازهاي كاربرانشان را بهتر مشخص مي‌كند.

4-    آموزش سواد اطلاعاتي نيازمند برنامه‌ريزي و ضوابط آموزشي است.

یافته ها:

    یافته های پژوهش در دو بعد توصیفی و استنباطی مورد تحلیل قرار گرفته اند . در بخش آمار توصيفي برای تحلیل دو پرسشنامه استفاده شده برای مدیران و اعضاء و تبديل داده‌ها از كيفي به كمي از نرم‌افزاراس پی اس  نسخه 18 و نيز جداول فراواني و درصد فراواني و تجمعي و ترسيم نمودارها در چند حوزه مستقل که در ذیل با علامت ستاره (*) مشخص شده اند استفاده شده است  . و در بخش آمار استنباطي فرضيه های پژوهش مورد ارزيابي و تحليل آماري نتايج قرار گرفت.

الف – آمار توصيفي 

*  مقایسه جمعیت شناختی کتابداران و اعضاء کتابخانه ها

 – جنسيت کتابداران و اعضاء

جدول 1 : توزیع فراوانی دوگانه جنسیت کتابداران و اعضاء در کتابخانه های عمومی

جنسيت

فراواني

مرد

11

زن

19

مجموع كل

30

 

جنسيت

فراواني

مرد

142

زن

118

مجموع كل

260

 

کتابداران                                                                           اعضاء

 طبق جدول شماره 1 مشاهده مي شود كه 11 نفراز کتابداران درای جنسیت مرد و 19 نفر زن هستند.همچنین در

جدول اعضاء مشاهده مي‌شود كه  142 نفر ازاعضاء کتابخانه ها دراين تحقيق را مردان و 118 نفررا زنان تشكيل مي‌دهند.

–  رشته تحصیلی كتابداران و اعضاء کتابخانه ها

جدول2: توزيع فراواني رشته تحصيلي كتابداران

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

کتابداری

17

7/56

7/56

7/56

غیر کتابداری

13

3/43

3/43

100

مجموع كل

30

100

100

طبق جدول شماره 2مشاهده مي‌شود كه 7/56 درصد دارای رشته تحصیلی کتابداری و 3/43 درصد غیرکتابداری می‌باشند.

جدول 3: توزيع فراواني حوزه تحصيلي اعضاء

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

علوم پزشكي

14

4/5

4/5

4/5

فني مهندسي

70

9/26

1/27

6/32

علوم انساني

144

4/55

8/55

4/88

هنرها

11

2/4

3/4

6/92

علوم پايه

19

3/7

4/7

0/100

پاسخ نداده

2

8/0

مجموع كل

260

100

100

                   همچنین طبق جدول شماره 3 مشاهده مي شود كه 4/5 درصد افراد نمونه در حوزه علوم پزشكي، 9/26 درصد در حوزه مهندسي، 4/55 درصد در حوزه علوم انساني، 2/4 درصد در حوزه هنر و 3/7 درصد هم در حوزه علوم پايه مشغول هستند و 8/0 درصد به اين سؤال پاسخ نداده‌اند

– سابقه شغلی کتابداران ومدت عضویت اعضاء

 New Picture (2)

                                                            نمودار2: توصيف سابقه کتابدارن

طبق نمودار شماره   2 مشاهده مي‌شود كه 3/13 درصد بین 1 تا 5 سال، 7/26 درصد بین 6 تا 10 سال، 50 درصد بین 11 تا 15 سال و 10 درصد هم بیش از 16 سال سابقه دارند.

جدول 4: توزيع فراواني مدت عضويت در كتابخانه

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

1تا2 سال

65

0/25

2/25

2/25

2تا 3سال

51

6/19

8/19

0/45

3 تا 4 سال

36

8/13

0/14

9/58

4 تا 5 سال

24

2/9

3/9

2/68

بيش از 5 سال

82

5/31

8/31

0/100

پاسخ نداده

2

8/0

مجموع كل

260

100

100

همچنین طبق جدول شماره 4مشاهده مي‌شود كه 25 درصد افراد نمونه بين 1 تا 2 سال، 6/19 بين 2 تا 3 سال، 8/13 بين 3 تا 4 سال، 2/9 درصد بين 4 تا 5 سال و 5/31 درصد هم بيش از 5 سال است كه عضو كتابخانه هستند هم‌چنین 8/0 درصد هم به این سوال پاسخ نداده‌اند.

* نظرات کتابدارن در خصوص توانمندی کنونی کتابخانه های عمومی

– تعداد عناوين كتب ونشريات ادواري موجود در كتابخانه

جدول  5: توزيع فراواني تعداد عناوين كتب موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

بین 5تا 10 هزار

11

67/36

67/36

7/36

بین 10تا 15 هزار

13

33/43

33/43

80

بین 15 تا 20هزار

4

33/13

33/13

3/93

بین 20تا 25 هزار

2

67/6

67/6

100

مجموع كل

30

100

100

طبق جدول شماره 5  مشاهده مي‌شود كه 6/36 درصد تعداد کتاب‌های موجود کتابخانه‌ها را بین 50 تا 10 هزار، 33/43 درصد بین 10 تا 15 هزار، 33/13 درصد بین 15 تا 20 هزار و 67/6 درصد هم بین 20 تا 25 هزار ذکر کرده‌اند.

New Picture (3)

نمودار 3 : توزيع فراواني تعداد نشريات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان

          طبق نمودار شماره 3  مشاهده مي‌شود كه 6/26 درصد تعداد نشریات موجود کتابخانه‌ها را بین 1 تا 50 جلد، 33/43 درصد بین 50 تا 100 جلد، 20 درصد بین 100 تا 150 جلد و 10 درصد هم بین 150 تا 250 جلد ذکر کرده‌اند.

 –  چگونگی سيستم ارائه خدمات اطلاعاتي كتابخانه به اعضاء

جدول 6: توزيع فراواني وجود سیستم کامپیوتری مبتنی بر نرم افزار در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

بله

28

3/93

3/93

3/93

خیر

2

7/6

7/6

0/100

مجموع كل

30

100

100

طبق داده های  جدول شماره6مشاهده مي‌شود كه 3/93 درصد پاسخ بله، 7/6 درصد هم پاسخ خیر داده‌اند.- وضعيت كلي امكانات و تجهيزات موجود، در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان از دیدگاه کتابداران این کتابخانه ها   طبق نمودار شماره 4 در ذیل  مشاهده مي‌شود كه صفر درصد افراد پاسخ خیلی ضعیف، 10 درصد ضعیف، 7/36 درصد متوسط، 50 درصد خوب و 3/3 هم به خیلی خوب پاسخ داده‌اند.

New Picture (4)

.نمودار 4: توزيع فراواني وضعيت كلي امكانات و تجهيزات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان

* پرسش های اساسی پژوهش

پرسش اساسی شماره 1 :وضعیت كلي امكانات و تجهيزات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان را چگونه ارزيابي مي‌كنيد.؟

جدول 7: توصیف فراواني وضعيت كلي امكانات و تجهيزات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان از دید اعضاء

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

خیلی کم

20

7/7

7/7

7/7

کم

59

7/22

7/22

4/30

متوسط

108

5/41

5/41

9/71

زیاد

66

4/25

4/25

3/97

خیلی زیاد

7

7/2

7/2

0/100

مجموع كل

260

100

100

طبق جدول شماره 7 مشاهده مي‌شود كه 7/7 درصد افراد پاسخ خیلی کم، 7/22 درصد کم، 5/41 درصد متوسط، 4/25 درصد زیاد و 7/2 هم به خیلی زیاد معتقد هستند.

پرسش اساسی شماره 2 : تا چه ميزان كتابخانه‌ها در جهت شناخت نيازهاي اطلاعاتي دانشجويان عضو حركت كرده‌اند؟

جدول 8: توزيع فراواني نقش كتابداران در شناسايي دقيق اطلاعات مورد نياز

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

خیلی کم

11

2/4

2/4

2/4

کم

22

5/8

5/8

7/12

متوسط

98

7/37

7/37

4/50

زیاد

102

2/39

2/39

6/59

خیلی زیاد

27

4/10

4/10

100

مجموع كل

260

100

100

جدول شماره 8 مشاهده مي شود كه 2/4 درصد افراد پاسخ خیلی کم ، 5/8 درصد کم، 7 /37 درصد متوسط، 2/39 درصد زیاد و 4/10 درصد هم به گزینه خیلی زياد پاسخ داده‌اند. بنابراين بالاترين ميزان گزينه زياد (2/39 درصد) و كمترين آن (2/4 درصد) مربوط به گزينه خيلي كم است.

پرسش اساسی شماره 3 :ابزارهاي راهبردي در جستجوي اطلاعات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان كدامند؟

برای این پرسش دو جدول به شرح جداول شماره 9 و 10 در ذیل تعبیه گردید :

جدول9: توزيع فراواني وضعيت موجوديت ابزارها در جستجوي اطلاعات كتابخانه‌هاي عمومي

مجموع‌كل

خيلي زياد

زياد

متوسط

كم

خيلي كم

شاخص

260

18

47

89

44

62

فراواني

برگه دادن هاي كتابخانه

100

9/6

1/18

2/34

9/16

8/23

درصد فراواني

260

37

71

80

39

33

فراواني

كامپيوتر كتابخانه

100

2/14

3/27

8/30

0/15

7/12

درصد فراواني

260

44

94

68

40

14

فراواني

مشورت با كتابدار

100

9/16

2/36

2/26

4/15

4/5

درصد فراواني

260

59

113

46

29

13

فراواني

دسترسي به مخزن كتابخانه

100

7/22

5/43

7/17

2/11

0/5

درصد فراواني

260

11

29

53

42

125

فراواني

دسترسي از راه دور

100

2/4

2/11

4/20

2/16

1/48

درصد فراواني

260

13

25

182

13

27

فراواني

ساير موارد

100

0/5

6/9

0/70

0/5

4/10

درصد فراواني

        طبق جدول شماره 9 مشاهده می‌شودکه دسترسی به مخزن کتابخانه (5/43 درصد) بیشترین فراوانی را در بین ابزارهای موجود جهت جستجوی اطلاعات داشته و کمترین فراوانی مربوط به دسترسی از راه دور با (2/4 درصد) می‌باشد.

جدول 10: توزيع وضعيت سهم هر یک از  ابزارها در جهت موفقيت جستجو در كتابخانه‌هاي عمومي

مجموع‌كل

اولويت‌ششم

اولويت‌پنجم

اولويت‌چهاوم

اولويت‌سوم

اولويت‌دوم

اولويت‌اول

شاخص

260

36

30

58

60

35

41

فراواني

برگه دادن هاي كتابخانه

100

8/13

5/11

3/22

1/23

5/13

8/15

درصد فراواني

260

12

7

19

66

81

75

فراواني

كامپيوتر كتابخانه

100

6/4

7/2

3/7

4/25

2/31

8/28

درصد فراواني

260

8

13

31

59

72

77

فراواني

مشورت با كتابدار

100

1/3

0/5

9/11

7/22

7/27

6/29

درصد فراواني

260

2

16

34

104

48

56

فراواني

دسترسي به مخزن كتابخانه

100

8/0

2/6

1/13

0/40

5/18

5/21

درصد فراواني

260

62

84

31

56

18

9

فراواني

دسترسي از راه دور

100

8/23

3/32

9/11

5/21

9/6

5/3

درصد فراواني

260

82

121

5

43

5

4

فراواني

ساير موارد

100

5/31

5/46

9/1

5/16

9/1

5/1

درصد فراواني

طبق یافته‌های جدول شماره 10مشاهده می‌شود که 6/29 درصد افراد مشورت با کتابدار را به عنوان اولویت اول خود انتخاب کرده‌اند و 2/31 درصد افراد کامپیوتر کتابخانه را اولويت دوم خود انتخاب کرده‌اند و 40 درصد از افراد دسترسی به مخزن کتابخانه را اولویت سوم خود قرار داده‌اند.

پرسش اساسی شماره 4: كتابخانه‌ها تا چه اندازه به عنوان مكان و عامل گسترش سواد اطلاعاتي مورد توجه مخاطبان مي‌باشند؟

  جهت دستیابی به یافته های مناسبی که بتوانند جوابگوی این پرسش اساسی باشند جداول 11، 12 و 13 طراحی شدند:

جدول 11: توزيع فراواني مكان‌هاي مهم جهت مطالعه و كمك به توسعه سواد اطلاعاتي

مجموع كل

اولويت ششم

اولويت پنجم

اولويت چهاوم

اولويت سوم

اولويت دوم

اولويت اول

شاخص

260

1

4

9

17

63

166

فراواني

كتابخانه

100

4/0

5/1

5/3

5/6

2/24

8/63

درصد فراواني

260

6

2

29

97

87

39

فراواني

خانه

100

3/2

8/0

2/11

3/37

5/23

0/15

درصد فراواني

260

32

7

26

80

86

58

فراواني

دانشگاه

100

2/1

7/2

0/10

8/30

1/33

3/22

درصد فراواني

260

49

51

51

79

22

8

فراواني

محل كار

100

8/18

6/19

6/19

4/30

5/8

1/3

درصد فراواني

260

29

69

70

70

10

12

فراواني

پارك وفضاي سبز

100

2/11

5/26

9/26

9/26

8/3

6/4

درصد فراواني

260

34

75

53

75

9

14

فراواني

ساير موارد

100

1/13

8/28

4/20

8/28

5/3

4/5

درصد فراواني

        یافته‌های جدول شماره 11حاکی از آن است که 8/63 درصد افراد کتابخانه را به عنوان اولویت اول، 1/33 درصد افراد دانشگاه را عنوان اولویت دوم و 3/37 درصد افراد هم خانه را اولویت سوم خود به عنوان مکانی جهت مطالعه و کمک به توسعه سواد اطلاعاتی خود انتخاب کرده‌اند.

جدول12: توزيع فراواني ميزان نقش كتابخانه‌هاي عمومي در بالا بردن مهارت‌هاي سواد اطلاعاتي

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

خیلی کم

1

4/0

4/0

4/0

کم

10

8/3

8/3

2/4

متوسط

71

3/27

3/27

5/31

زیاد

129

6/49

6/49

2/81

خیلی زیاد

48

5/18

5/18

6/99

مجموع كل

260

100

100

طبق جدول شماره 12 مشاهده می‌شود که در بالاترین حد 6/49 درصد افراد نقش کتابخانه را به میزان خیلی زیاد و در پایین‌ترین حد 4/0 درصد افراد نقش کتابخانه را خیلی کم در بالا بردن مهارت‌های سواد اطلاعاتی خود دانسته‌اند.

          پرسش اساسی شماره 5: پراكندگي منابع اطلاعاتي و ابزارهاي دستيابي به آنها در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان چگونه است؟

 

جدول14: توزيع فراواني موجوديت منابع و ابزارها جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه‌هاي عمومي

مجموع كل

خيلي زياد

زياد

متوسط

كم

خيلي كم

شاخص

260

63

79

83

25

10

فراواني

كتابها

100

2/24

4/30

9/31

6/9

8/3

درصد فراواني

260

33

61

110

43

14

فراواني

نشريات اداري

100

7/12

5/23

3/42

2/16

4/5

درصد فراواني

260

26

49

110

47

28

فراواني

نرم افزار كتابخانه

100

0/10

8/18

3/42

1/18

8/10

درصد فراواني

260

30

50

57

61

62

فراواني

اينترنت

100

5/11

2/19

9/21

5/23

8/23

درصد فراواني

260

8

30

63

79

80

فراواني

پايگاه اطلاعاتي پيوسته

100

1/3

5/11

2/24

4/30

8/30

درصد فراواني

260

6

25

46

65

118

فراواني

فهرست پستي

100

2/3

6/9

7/17

0/25

4/45

درصد فراواني

260

16

23

50

65

106

فراواني

ديسكهاي فشرده

100

2/6

8/8

2/19

0/25

8/40

درصد فراواني

260

11

33

45

69

102

فراواني

منابع ديداري و شنيداري

100

2/4

7/12

3/17

5/26

2/39

درصد فراواني

260

13

28

38

74

109

فراواني

دستگاه فكس

100

0/5

8/10

8/13

5/28

9/41

درصد فراواني

260

15

25

55

65

100

فراواني

پايانامه

100

8/5

6/9

2/21

0/25

5/38

درصد فراواني

260

41

82

89

32

16

فراواني

كتب مرجع

100

8/15

5/31

2/32

3/12

2/6

درصد فراواني

            یافته‌های جدول 14 حاکی از آن است که در بالاترین حد 2/24 درصد افراد کتاب و در پایین‌تر حد 1/3 درصد افراد پایگاه اطلاعاتی پیوسته را به عنوان ابزارهای مهیا در کتابخانه‌ها جهت تبادل و دستیابی به اطلاعات دانسته‌اند.

پرسش اساسی شماره 6: برنامه‌هاي آموزشي كتابخانه‌ها در جهت تركيب و سازماندهي اطلاعات (ارائه اطلاعات) ‌و تقويت و توسعه ی سواد اطلاعاتي استفاده‌كنندگان از چه وضعيتي برخوردارهستند؟

جهت دستیابی به یافته های مناسبی که بتوانند جوابگوی این پرسش اساسی باشند جداول 15و 16 طراحی شدند:

جدول15: توزيع فراواني ضروري‌ترين منابع و ابزارها جهت دسترسي به اطلاعات از ديدگاه افراد نمونه پژوهش در كتابخانه‌هاي عمومي

مجموع كل

اولويت يازدهم

اولويت دهم

اولويت نهم

اولويت هشتم

اولويت هفتمم

اولويت ششم

اولويت پنجم

اولويت چهارم

اولويت سوم

اولويت دوم

اولويت اول

شاخص

260

0

2

0

2

2

7

7

13

21

46

162

فراواني

كتابها

100

0

8/0

0

8/0

8/0

7/2

9/1

0/5

1/8

7/17

3/62

درصد فراواني

260

12

12

8

7

15

18

26

35

57

51

19

فراواني

نشريات اداري

100

6/4

6/4

1/3

7/2

8/5

9/6

0/10

5/13

9/21

6/19

3/7

درصد فراواني

260

10

0

11

11

10

29

30

49

52

40

18

فراواني

نرم افزار

100

8/3

0

2/4

2/4

8/3

2/11

5/11

8/18

0/20

4/15

9/6

درصد فراواني

260

5

1

2

5

6

12

21

34

54

68

52

فراواني

اينترنت

100

9/1

4/0

8/0

9/1

3/2

6/4

1/8

8/12

8/20

2/26

0/20

درصد فراواني

260

20

19

27

30

33

32

29

24

21

11

7

فراواني

پايگاه اطلاعاتي پيوسته

100

7/7

3/7

4/10

5/11

7/12

0/12

2/11

2/9

8/10

2/4

7/2

درصد فراواني

260

29

35

31

29

40

38

20

12

20

3

3

فراواني

فهرست پستي

100

2/11

5/13

9/11

2/11

4/15

6/14

7/7

6/4

7/7

2/1

2/1

درصد فراواني

260

11

6

27

22

29

29

30

31

31

25

19

فراواني

ديسك فشرده

100

2/4

3/2

2/10

5/8

2/11

2/11

5/11

9/11

9/11

6/9

3/7

درصد فراواني

260

10

21

12

35

42

25

27

24

28

23

12

فراواني

منابع ديداري وشنيداري

100

8/3

1/8

6/4

5/13

2/16

6/9

4/10

2/9

8/10

8/8

6/4

درصد فراواني

260

93

94

29

15

12

33

12

14

8

4

6

فراواني

دستگاه فکس

100

8/35

1/13

2/11

8/5

6/4

7/12

6/4

4/5

1/3

5/1

3/2

درصد فراواني

260

23

27

15

32

20

32

27

32

22

14

16

فراواني

پايانامه

100

8/8

4/10

7/5

3/12

7/7

3/12

4/10

3/12

5/8

4/5

2/6

درصد فراواني

260

20

17

23

12

19

23

40

35

17

20

34

فراواني

كتب مرجع

100

7/7

5/6

8/8

6/4

3/7

8/8

4/15

5/13

7/6

7/7

1/13

درصد فراواني

       طبق یافته‌های جدول شماره 15 در بالاترین سطح 3/62 درصد افراد کتاب را به عنوان اولویت اول 2/26 درصد افراد اینترنت را به عنوان اولویت دوم و 9/21 در صد افراد هم نشریات ادواری را به عنوان اولویت سوم جهت توسعه سواد اطلاعاتی خود دانسته‌اند.

جدول16: توزيع فراواني ميزان ارائه گونه های مختلف آموزش به اعضا در كتابخانه‌هاي عمومي

مجمو.ع‌كل

خيلي زياد

زياد

متوسط

كم

خيلي كم

شاخص

260

8

36

71

52

93

فراواني

آموزش شيوه جستجو و اطلاع يابي در اينترنت و پايگاهاي اطلاعاتي پيوسته

100

1/3

8/13

3/27

0/20

8/35

درصد فراواني

260

26

89

95

32

18

فراواني

آموزش شيوه استفاده و اطلاع يابي بانك هاي اطلاعاتي ديسك فشرده

100

0/10

2/34

5/36

3/12

9/6

درصد فراواني

260

3

45

59

69

84

فراواني

آموزش استفاده از منابع چاپي كتابخانه

100

2/1

3/17

7/22

5/26

3/32

درصد فراواني

260

27

72

90

38

33

فراواني

آموزش استفاده از امكانات كتابخانه

100

4/10

7/27

6/34

6/14

7/12

درصد فراواني

260

21

90

74

40

35

فراواني

آموزش استفاده از اطلاعات موجود در فهرست برگه هاي كتابخانه اي

100

1/8

6/34

5/28

4/15

5/13

درصد فراواني

260

37

83

72

38

30

فراواني

آموزش خصوصيات رده بندي هاي كتابخانه اي و نحوه بازيابي در كتابخانه ها

100

2/14

9/31

7/27

6/14

5/11

درصد فراواني

260

43

54

89

41

33

فراواني

آموزش نحوه جستجوي ساده و پيشرفته

100

5/16

8/20

2/34

8/15

7/12

درصد فراواني

    طبق یافته های جدول شماره 16در بالاترین حد 5/36 درصد افراد آموزش شیوه استفاده و اطلاع یابی دیسک فشرده را در حد متوسط و در پایین ترین حد2/1 درصد افراد آموزش استفاده از منابع چاپی کتابخانه را در حد خیلی زیاد دانسته اند.

پرسش اساسی شماره 7: توانايي كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان در بالا بردن قدرت ارزيابي و كارآمدي اطلاعات جمع‌آوري شده توسط استفاده‌كنندگان تا چه ميزان مي‌باشد؟

دو جدول 17 و 18 در این راستا تعبیه شدند:

جدول17: توزيع فراواني نقش كتابخانه‌هاي عمومي بر قدرت ارزيابي اطلاعات

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

خیلی کم

15

8/5

8/5

8/5

کم

51

6/19

6/19

4/25

متوسط

91

0/35

0/35

4/60

زیاد

81

2/31

2/31

5/91

خیلی زیاد

22

5/8

5/8

0/100

مجموع كل

260

100

100

براساس یافته‌های جدول 17 مشاهده می‌شود که در بالاترین حد 35 در صد افراد نقش کتابخانه‌های عمومی را بر قدرت ارزیابی اطلاعات خود متوسط بیان کرده‌اند و درپایین ترین حد هم 8/5 درصد افراد نقش کتابخانه‌ها را در این زمینه خيلی کم دانسته‌اند.

 

جدول 18: توزيع فراواني ميزان عملكرد كتابخانه‌هاي عمومي در جهت فراهم‌آوري زمينه‌هاي توسعه سواد اطلاعاتي

فراواني

درصد فراواني

درصد معتبر

درصد فراواني تجمعي

خیلی کم

4

5/1

5/1

5/1

کم

29

2/11

2/11

7/12

متوسط

75

8/28

8/28

5/41

زیاد

114

8/43

8/43

4/85

خیلی زیاد

38

6/14

6/14

0/100

مجموع كل

260

100

100

طبق یافته‌های جدول شماره 18 مشاهده می‌شود که در بالاترین حد 8/43 درصد افراد میزان عملکرد کتابخانه‌ها را در جهت فراهم‌آوری زمینه‌های توسعه سواداطلاعاتی خود زیاد دانسته‌اند و در  کمترین حد 5/1 درصد افراد میزان عملکرد را خیلی کم عنوان کرده‌اند.

ب- آمار استنباطی

    در این حوزه جهت سنجش فرضیه های پژوهش از روش آمار استنباطی استفاده شد .و هدف از این آزمون ها بالا بردن میزان صحت و اطمینانی بود که در راستای تائید یا رد فرضیه ها مورد نیاز است. از آزمون تی – استیودنت در خصوص سنجش سوالاتی که از طیف لیگرت بهره می گیرند، بسیار مناسب است. از آزمون فریدمن نیز برای سنجش سوالات یا فرضه هایی که جهت مقايسه چند گروه از نظر ميانگين رتبه‌هاي آنهاست استفاده شد .این كه آيا اين گروهها مي‌توانند از يك جامعه باشند يا نه؟ مقياس در اين آزمون بايد حداقل رتبه‌اي باشد، اين آزمون متناظر غيرپارامتري آزمون اف است ومعمولاً وبه عنوان جانشين آن بکار برده مي‌شود. آزمون فريدمن براي تجزيه واريانس دوطرفه (براي داده‌هاي غيرپارامتري) از طريق رتبه‌بندي به كار مي‌رود و نيز براي مقايسه ميانگين رتبه‌بندي گروههاي مختلف.

* آزمون فرضیه های پژوهش

       فرضیه اصلی در پژوهش حاضر “کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در فراهم آوری ابزارها و زمینه‌های توسعه سواد اطلاعاتی دانشجویان عضو به توانمندی‌هایی کمتر از حد متوسط دست یافته‌اند” عنوان شده است که هدف آن بررسی و شناسایی توانمندی‌های کتابخانه‌های عمومی استان لرستان از جهت فراهم‌آوری ابزارهای توسعه سواد اطلاعاتی دانشجویان است. در راستای این فرضیه 7 پرسش اساسی مطرح شد. این پرسش‌ها با هدف بررسی وضعیت کتابخانه‌های عمومی استان لرستان، شناخت نیازهای اطلاعاتی دانشجویان، شناخت ابزارهای راهبردی موجود، میزان توجه اعضا به کتابخانه به عنوان مکان و عامل گسترش سواد اطلاعاتی، وضعیت برنامه‌های آموزشی کتابخانه‌ها در جهت ترکیب و سازماندهی اطلاعات و تقویت و توسعه سواد اطلاعاتی، میزان توانایی کتابخانه‌ها در بالا بردن قدرت ارزیابی و کارآمدی اطلاعات جمع‌آوری شده و پراکندگی منابع اطلاعاتی و ابزارهای دستیابی به آنها در کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در جهت روشن کردن فرضیه فوق صورت گرفت. پس از بررسی و آزمون سؤالات اساسی، فرضیه اصلی که برآمدی از کل پرسش‌های اساسی است به روش تی استیودنت مورد آزمون قرار گرفت.

                 H0: m £ 3

               H1: m > 3

جدول 19: توصيف آزمون t تك نمونه ای براي فرضيه کلی

خطاي معيار

انحراف معيار

ميانگين

تعداد

026/0

42/0

102/3

260

                                                               ادامه جدول 19

ارزش آزمون = 3 (ميانگين نظري)

فاصله اطمينان 95%

تفاوت با  ميانگين

سطح معني‌داري

درج آزادي

t

حد بالا

حد پايين

150/0

051/0

102/0

000/0

259

79

79

97/3

       در جداول فوق مشاهده مي‌شود سطح معني‌داري آزمون براي فرضيه کلی كمتر از يك درصد بوده است بنابراين ميانگين تجربي فرضيه کلی با ميانگين نظري در اين تحقيق اختلاف معني‌داري دارد و يا به عبارتي ميانگين تجربي فرضيه کلی به مقدار (102/0) بيشتر از ميانگين نظري مي‌باشد پس مي‌توان نتيجه گرفت كه توانمندي كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان با توجه به سطح معني‌داري بدست آمده (000/0) و مثبت بودن سطح  اطمينان 95% در دو محدوده پايين و بالاي داده‌ها مي‌توان پذيرفت كه حاصل آزمون كليه داده‌هاي مرتبط با فرضيه مورد تأييد قرار گرفته و كتابخانه‌ها در حد مطلوبي از امكانات و توانمندي‌ها و آموزش‌ها و غيره در خصوص ابزارهاي توسعه سواد اطلاعاتي بهره‌مند مي‌باشد. اما فرضيه محقق مبني بر پايين بودن توانمندي‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي در زمينه فراهم‌آوري ابزارها و توسعه سواد اطلاعاتي دانشجويان رد مي‌شود و نتيجه گرفته مي‌شود كه توانمندي‌هاي كتابخانه‌ها در حد متوسط و بالاتر از متوسط مي‌باشد.

 فرضیه های فرعی

الف: به نظر مي رسد بين ابزارهاي راهبردي در جستجوي اطلاعات تفاوت وجود دارد.

جدول 20: آزمون فريدمن جهت مقايسه درون گروهي فرضيه  الف

سطح معني داري

مقدار آزمون

درجه آزادي

نوع آزمون وتعداد

000/0

59/273

259

فريدمن

260

تعداد

رتبه

1- برگه دان هاي كتابخانه

09/3

2- كامپيوتر كتابخانه

66/3

3-مشورت با كتابدار

13/4

4-دسترس به مخزن كتابخانه

47/4

5-دسترسي از راه دور

26/2

6-ساير موارد

4/3

 در جداول فوق مشاهده مي‌شود كه آزمون فريدمن در سطح يك درصد معني‌دار شده است پس فرض مطرح شده  پذيرفته مي‌شود. بنابراين بين ابزارهاي راهبردي در جستجوي اطلاعات تفاوت وجود دارد كه در جدول رتبه‌بندي اين آزمون مشاهده مي‌شود كه دسترسی به مخازن کتابخانه با رتبه 47/4 بيشترين تأثير را در جستجوي اطلاعات داشته است.

ب: به نظر مي‌رسد بين منابع و ابزارها جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه تفاوت وجود دارد.

جدول21: آزمون فريدمن جهت مقايسه درون گروهي فرضیه  ب

سطح معني داري

مقدار آزمون

درجه آزادي

نوع آزمون وتعداد

000/0

75/738

259

فريدمن

260

تعداد

ابزارها

رتبه

1- كتابها

53/8

2- نشريات ادواري

62/7

3- نرم افزار كتابخانه

06/7

4- اينترنت

32/6

5- پايگاه اطلاعاتي پيوسته

98/4

6- فهرست پستي

29/4

7- ديسكهاي فشرده

72/4

8- منابع ديداري و شنيداري

77/4

9-دستگاه فكس

61/4

10-پايانامه

88/4

11-كتب مرجع

2/8

 در جداول فوق مشاهده مي‌شود كه آزمون فريدمن در سطح يك درصد معني‌دار شده است . پس فرضیه  پذيرفته مي شود. بنابراين بين منابع و ابزارهاي جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه تفاوت وجود دارد كه در جدول رتبه‌بندي اين آزمون مشاهده مي‌شود كه كتابها با رتبه 53/8 بيشترين تاثير را در بين منابع و ابزارهاي جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه داشته است.

نتیجه گیری:

اهم نتايج­ بررسي‌هاي بعمل آمده از پژوهش حاضر به شرح ذيل عنوان مي‌گردد:

     مرور نتایج در بخش های مختلف نشان داد که در مقایسه جمعیت شناختی کتابداران و اعضاءکتابخانه ها . برای جنسیت کتابداران بالاترین میزان کتابداران زن با (19 نفر ) بدست آمد، و بالعکس آن اولویت اعضاء با 142

نفرجنسیت مرد را نشان می دهد.در رابطه با رشته تحصیلی کتابداران ( 7/56 درصد)دارای مدرک در رشته کتابداری بودند و بیشترین مدارک تحصیلی اعضاء به ترتیب در رشته های علوم انسانی با ( 4/55 درصد)و سپس فنی مهندسی با ( 9/26 درصد) می باشد.

   در مبحث سوابق شغلی و تحصیلی کتابداران و اعضاء روشن شد که اکثریت ( 50 درصدی ) کتابداران دارای سابقه ( 11 تا 15 سال ) هستند.و بالاترین میزان زمانی بدست آمده در جهت عضویت اعضاء عضویت فراتر از 5 سال با (5/31 درصد)می باشد.

       همچنین اهم یافته های مربوط به نظرات مدیران در خصوص توانمندی کتابداران کنونی کتابخانه های عمومی حکایت از این داشت که اکثریت کتابخانه ها با (33/43 درصد)بین 10 تا 15 هزار جلد کتاب دارندو (67/36 درصد)بین 5 تا 10 هزار جلد . بالاترین میزان موجودی نشریات نیز با (33/43 درصد)مربوط به موجودی بین 50 تا 100 جلد بود.

    در مبحث نوع خدمات اطلاعاتی موجود در کتابخانه های عمومی (3/93 درصد)کتابخانه ها از سیستم کامپیوتری مبتنی بر نرم افزار های کتابخانه ای بهره مند می باشند.و مدیران وضعیت کلی امکانات و تجهیزات کنونی را در حد ( 50 درصد) خوب ارزیابی نموده اند.  جهت پاسخگویی به اولین پرسش اساسی پژوهش “وضعیت کتابخانه‌های عمومی استان لرستان از جهت تجهیزات و امکانات چگونه است؟”  وضعیت کلی امکانات و تجهیزات موجود در کتابخانه‌های عمومی استان لرستان مطلوب می باشد.زیرا پاسخگویان اظهار نمودند که وضعيت كلي امكانات و تجهيزات موجود در كتابخانه‌هاي عمومي استان لرستان در حد متوسط (59/41 درصد) است.جهت پاسخگویی به دومین پرسش اساسی پژوهش” تا چه میزان کتابخانه‌ها در جهت شناخت نیازهای اطلاعاتی دانشجویان عضو حرکت کرده‌اند؟” کتابداران کتابخانه‌های عمومی در حد زیاد(2/39 درصد) توانسته‌اند جهت شناسايي دقيق اطلاعات مورد نيازنقش داشته باشند. جهت پاسخگویی به سومین سوال اساسی پژوهش “ابزارهای راهبردی در جستجوی اطلاعات موجود در کتابخانه‌های عمومی استان لرستان کدامند؟

دو پرسش مطرح شده در این رابطه نشان داد که وضعیت موجودیت ابزارها در جستجوی اطلاعات دسترسی به مخزن با 5(/43 درصد) را نمایان ساخت . پرسش دیگر روشن ساخت  که در رابطه با سهم هر یک از ابزارهادر جهت موفقیت جستجو در کتابخانه ها عمومی استان لرستان (2/29 درصد) افراد مشورت با کتابدار را به عنوان اولویت اول خود انتخاب کرده‌اند و( 2/31 درصد) افراد کامپیوتر کتابخانه را اولويت دوم خود انتخاب کرده‌اند و 40 درصد از افراد نیزدسترسی به مخزن کتابخانه را اولویت سوم خود قرار داده‌اند.

          جهت پاسخگویی به پرسش اساسی چهارم “کتابخانه‌ها تا چه اندازه به عنوان مکان دستیابی به اطلاعات و عامل گسترش سواد اطلاعاتی مورد توجه مخاطبان می باشند؟  “( 8/63 درصد )افراد کتابخانه را به عنوان اولویت اول و( 1/33 درصد) افراد دانشگاه را عنوان اولویت دوم جهت مطالعه و کمک به توسعه سواد اطلاعاتی خود انتخاب کرده ند. در بالاترین حد( 2/46 درصد) افراد کتابخانه‌ها را به میزان زیاد از ابزارها و روش‌های مناسب دستیابی به اطلاعات بهره‌مند دانسته‌اند.جهت پاسخگویی به پرسش اساسی پنجم ” پراکندگی منابع اطلاعاتی و ابزارهای دستیابی به آنها در کتابخانه‌های عمومی استان لرستان چگونه است؟” در بالاترین حد 2/24 درصد افراد کتاب و در پایین‌تر حد( 1/3 درصد )افراد پایگاه اطلاعاتی پیوسته را به عنوان ابزارهای مهیا در کتابخانه‌ها جهت تبادل و دستیابی به اطلاعات دانسته‌اند.پس مي توان گفت كه كتابها بهترين منابع و ابزارهاي جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه مي باشد.

      جهت پاسخگویی به پرسش اساسی ششم “برنامه‌های آموزشی کتابخانه‌ها در جهت ترکیب و سازماندهی اطلاعات (ارائه اطلاعات) و تقویت و توسعه سواد اطلاعاتی استفاده‌کنندگان از چه وضعیتی برخوردار است؟”

  طبق اظهارات پاسخگویان در زمینه ضرورت منابع و ابزارها جهت دسترسی به اطلاعات( 3/62 درصد) افراد کتاب را به عنوان اولویت اول و(2/26 درصد )افراد اینترنت را به عنوان اولویت دوم  خود جهت توسعه سواد اطلاعاتی خود دانسته اند. در میزان ارائه الگوه های مختلف آموزشی به اعضاء نیز بالاترین حد( 5/36 درصد )افراد ، آموزش شیوه استفاده و اطلاع یابی دیسک فشرده را در حد متوسط دانسته اند. جهت پاسخگویی به پرسش اساسی هفتم ” توانایی کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در بالا بردن قدرت ارزیابی و کارآمدی اطلاعات جمع‌آوری شده توسط استفاده کنندگان تا چه میزان می‌باشد؟”( 35 در صد) افراد نقش کتابخانه های عمومی را بر قدرت ارزیابی اطلاعات خود متوسط بیان کرده‌اند.پس مي‌توان گفت كه توانايي كتابخانه هاي عمومي استان لرستان در بالا بردن قدرت ارزيابي و كارامدي اطلاعات جمع آوري شده استفاده كنندگان در حد مطلوبي است.همچنین در بالاترین حد( 8/43 درصد) افراد میزان عملکرد کتابخانه‌ها را در جهت فراهم‌آوری زمینه‌های توسعه سواداطلاعاتی خود زیاد دانسته‌اند.

نتایج آزمون فرضیه ها  : فرضیه اصلی:کتابخانه‌های عمومی استان لرستان در فراهم‌آوری ابزارهای توسعه سواد اطلاعاتی دانشجویان عضو به توانمندی‌هایی کمتر از حد متوسط دست یافته‌اند. طبق یافته ها فرضيه محقق مبني بر پايين بودن توانمندي‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي در زمينه فراهم‌آوري ابزارها و توسعه سواد اطلاعاتي دانشجويان رد مي‌شود و نتيجه گرفته مي‌شود كه توانمندي‌هاي كتابخانه‌ها در حد متوسط و بالاتر از متوسط مي‌باشد.

نتیجه فرضیه های فرعی :

الف :به نظر مي رسد بين ابزارهاي راهبردي در جستجوي اطلاعات تفاوت وجود دارد:اين آزمون در سطح يك درصد معني دار شده است يعني در بين ابزارهاي راهبردي جهت جستجوي اطلاعات تفاوت وجود دارد در جدول رتبه بندي آزمون فريدمن مشاهده مي شود كه دسترسی به مخزن كتابخانه با رتبه 47/4 بيشترين رتبه را در بين ابزارها به خود نسبت داده است پس مي توان گفت كه دسترسي به مخازن كتابخانه ها بهترين ابزار راهبردي در جستجوي اطلاعات مي‌باشد.

ب: به نظر مي‌رسد بين منابع و ابزارها جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه تفاوت وجود دارد.

طبق یافته هااين آزمون در سطح يك درصد معني دار شده است  ، يعني در بين منابع و ابزارهاي جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه تفاوت وجود دارد .در جدول رتبه بندي آزمون فريدمن مشاهده مي شود كه كتابها با رتبه 53/8 اولین اولویت و پس از آن نشریات ادواری با62/7 دومین اولویت را در بين منابع و ابزارهاي جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه به خود نسبت داده است پس مي توان گفت كه كتابها بهترين منابع و ابزارها جهت تبادل و دستيابي به اطلاعات در كتابخانه مي باشد.

پیشنهاد ها:

1- با توجه به اينكه فقط (10 درصد) كتابداران استان سابقه‌ي 16 سال به بالا دارند .در صورت امكان در هر كتابخانه‌اي عمومي حداقل يك نيروي باتجربه و متخصص مستقر گردد. اين مي‌تواند مبناي حركت به سمت بهبود و تعالي كتابخانه‌ها باشد.

2- با توجه به موجوديت قوي كتابها، به نظر ميرسد از نقش و جايگاه ساير گونه‌هاي منابع كتابخانه‌اي برای اعضاء خبري نيست، لذا توصيه مي‌شود به تقويت ساير منابع مثل مجلات، روزنامه و غيره پرداخته شود.

3- از آنجا که دانشجویان اغلب روشهای مناسب گردآوری اطلاعات و سپس استفاده صحیح از آن را به درستی نمی‌دانند، توجه به آموزش در این زمینه بسیار ضرورت دارد.در این راستا همکاری کتابخانه ها و مراکز آموزشی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

4- با توجه به اينكه در حوزه‌ي مطالعاتي موجود، مباحثي از مساله كتابخانه‌هاي عمومي گشوده شد و نتايجي حاصل آمد. توصيه مي‌شود ضمن توجه به جنبه‌هاي وابسته به اين موضوع و ساير موضوعات نزديك به آن، اين تحقيقات ادامه يابد.

5- انجام تحقيقات دامنه دار در زمینه سواد اطلاعاتی در کتابخانه های عمومی می تواند گامی در جهت شناخت نیازها و رفع نواقص باشد و مدیران را در برنامه ریزی های آتی برای آموزش سواد اطلاعاتی در راستای مدیریت دانش یاری دهد.

منابع

ارسگواچ، زورنا،(1977) سواد اطلاعاتي، خط‌مشي‌هاي جستجو، ابزار و منابع، ترجمه فرض‌ا… عزيزی.{ بی جا:بی نا}

اماني، غفور، (1380). آشنايي با كتاب و كتابخانه و اصول كتابداري، اردبيل: شيخ صفي‌الدين.

پریرخ،مهری،(1386).آموزش سواد اطلاعاتی :مفاهیم ، روشهاو برنامه ها.تهران:کتابدار

پورنقی، رویا، (1387). بررسی تطبیقی میزان سواد اطلاعاتی کتابداران دانشگاههای تهران، شهید بهشتی، تربیت مدرس، علوم پزشکی ایران و علوم پزشکی تهران. مدیریت سلامت 11(3): ص 55-62.

حداد، زهرا، (1383). شاخص‌هاي عملكرد سواد اطلاعاتي دانشجويان، اطلاع‌شناسي، 1(3)، 52-39.

داورپناه ، محمد رضا؛ سیامک، مرضیه؛ قاسمی، علی‌حسین، (1387). سنجش سواد اطلاتی، تهران، دبیزش.

دهخدا،علی اکبر،(1377).لغت نامه دهخدا. (ج.7،ص  10387 )تهران:دانشگاه تهران ،موسسه لغت نامه دهخدا

رضوان، آذین، مرتضی کوکبی و زاهد بیگدلی (1388). بررسی میزان سواد اطلاعاتی کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان خوزستان به منظور شناسایی نقاط قوت یا ضعف احتمالی انها در این زمینه، فصلنامه پیام کتابخانه 15(3): ص9-37.

زمانی، عشرت، استانداردهای سواد اطلاعاتی، فصلنامه اطلاع‌رسانی، 1382، دوره 19 شماره اول و دوم، ص 35.

عصاره، فریده، (1383). سواد اطلاعاتی یا ایجاد مهارت‌های لازم در دانشجویان برای دستیابی و استفاده از اطلاعات در سمینار آموزش استفاده‌کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها، مراکز اطلاع‌رسانی و موزه‌ها، مشهد 1و2 خرداد 1383 (مجموعه مقالات) به کوشش رحمت‌الله فتاحی؛ با همکاری محمدحسین دیانی …{و دیگران}، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

فورد، بارباراجی، (1374). گزیده مقالات ایفلا (کوبا؛27-21 اوت.1994)، زیرنظر عباس حری، ترجمه ثریا قزل ایاق. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

قاسمی، علی حسین، (1383). ضرورت و چگونگی آموزش سواد اطلاعاتی در توسعه و تقویت آموزش عالی در سمینار آموزش استفاده کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها، مراکز اطلاع رسانی و موزه‌ها، مشهد 1و2 خرداد 1383 (مجموعه مقالات) به کوشش رحمت الله فتاحی؛ با همکاری محمد حسین دیانی …{و دیگران}، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

گالر،ام و ديگران، (1378). سواد اطلاعاتي: الگويي براي استفاده در كتابخانه‌هاي آموزشگاهي، ترجمه مهدي داودي، گزيده مقالات ايفلا 1997، تهران‌: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران.

نظری، مریم، (1384). سواد اطلاعاتی، تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایراk

Deakestin, george, (2005). Factors deterrent bussiness information literacy in academic communities, University of new south walls press.

Doyle, C. S, (1992). Final Report to National Forumon Information Literacy

Flaspolher, Molly. R, Information literacy program assessment : One small college takes the big plung ,References Servises Review , (2003) ,31(2) : 129-140.

Hush, Merlin., Olman, Carl, (2006). Design of the structure of learning information systems for improving information literacy , Lanham , MA : Scarecrow Press

Seamans, Nancy H, (2001). Information Literacy: A study of freshman students perception , with recommendations , PHD these, Virginia polytechnic institute state university .


[1]– Ercegovac

[2]– Seamans

[3]– Flaspohler

[4]– Deakestin

[5]– Hush & Olman

[6]– Bailey


برچسبها: , , , , , , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك