فصلی از یک کتاب

تاریخ — توسط در تیر ۱۱, ۱۳۹۱ در ۱۱:۰۲ ق.ظ

نوشته آندره ماسون و پل سالوان

ترجمه زهرا شادمان و حسين دانشي


دوران كتاب‌هاي زنجير شده

از قرن سيزدهم به بعد كتابخانه‌ها و كارگاه‌هاي نسخه‌برداري صومعه‌ها تنها مراكز زندگي معنوي و روشنفكرانه زمانه خود نبودند. به وجود آمدن دانشگاه‌هاي بزرگ از يك سو باعث پيدايش و توسعة كارگاه‌هاي نسخه‌برداري غيرمذهبي شد و از سوي ديگر باعث پيدايش كتابخانه‌هايي گرديد كه وابسته به اين مدارس عالي و دانشگاه‌ها بودند.

يكي از مهم‌ترين كتابخانه‌هاي جديد كتابخانة سوربن بود كه در ابتداي تأسيس آن در سال 1290 تعداد 1017 مجلد كتاب داشت و نيم قرن بعد تعداد كتاب‌هاي آن به 1720 مجلد رسيد. اين رقم نسبت به مقدار كتاب موجود در كتابخانه‌هاي صومعه‌ها در قرن دوازدهم البته رقمي قابل توجه است. ضمناً لازم بود كتاب‌ها در اختيار دانشجويان قرار داده شود ولي البته امكان امانت دادن آنها به دانشجويان وجود نداشت، لذا روش جديدي براي ادارة كتابخانه‌ها به وجود آمد كه به سرعت در تمام دنياي غرب توسعه پيدا كرد و در سراسر قرن چهاردهم و پانزدهم و در اوائل قرن شانزدهم بدون چون و چرا در كتابخانه‌هاي دانشگاهي از آن پيروي شد و حتي به بعضي از كتابخانه‌هاي غيردانشگاهي هم سرايت كرد.

براساس اين روش به جاي انباشتن كتاب‌ها در قفسه‌ها و غرفه‌ها، آنها را از عرض بر روي ميزهايي با سطح شيب‌دار پهن مي‌كردند و آنگاه آنها را به ميز زنجير مي‌كردند. زير سطح شيب‌دار ميزها عموماً يك طبقة جداگانه وجود داشت كه كتاب‌هاي ديگر را روي اين طبقه قرار مي‌دادند كه البته اين كتاب‌ها هم به ميز زنجير شده بود. ترتيب بستن كتاب به ميز هم به اين صورت بود كه يك سر زنجير به آهني كه در عطف كتاب هنگام صحافي كار گذاشته شده بود متصل بود و سر ديگر زنجير به قلابي وصل مي‌شد. اين قلاب به كمك يك قفل به يكي از لبه‌هاي ميز وصل مي‌گرديد. پشت هر ميز نيمكتي چوب قرار داشت كه هنگام مطالعه دانشجويان پشت آن مي‌نشستند. البته در چنين شرايطي هر كس كه مي‌خواست كتابي را مطالعه كند بايستي خود در كتابخانه از يك ميز به ميز ديگر نقل مكان مي‌كرد و امكان حمل كتاب‌ها وجود نداشت.

در انگلستان قديمي‌ترين «كتابخانة زنجيري» در اكسفورد در سال 1320 تأسيس شد. در سال 1321 مقررات جديدي در كتابخانة سوربن وضع گرديد كه به موجب آن صرفاً بهترين كتاب‌هاي موجود در هر رشته در «كتابخانة بزرگ» به ميزها زنجير مي‌شد. نسخه‌هاي مكرر و آثاري كه به ندرت از آن استفاده مي‌شد و كتاب‌هايي كه دانشجويان مي‌توانستند به امانت ببرند همگي در «كتابخانة كوچك» نگهداري مي‌شد. چند سال بعد سياهه‌اي كه از اموال اين كتابخانه برداشتند نشان داد كه 330 مجلد در كتابخانة بزرگ و 1091 مجلد در كتابخانة كوچك وجود داشته است. اگر بخواهيم اين مطلب را با اصطلاحات جديد كتابداري بيان كنيم كتاب‌هايي كه به ميزها زنجير شده بودند همان كتاب‌هاي مرجع اطاق مطالعه و كتاب‌هاي موجود در كتابخانة كوچك در واقع مخزن كتابخانه به شمار مي‌روند.

اين روية جديد در اندك زماني در سرتاسر دنياي غرب توسعه يافت. كتابخانه‌هاي فرانسه نسخه‌هاي خطي بيشماري دارند كه هنوز قسمتي از آن زنجيرها به آنها متصل است. قديمي‌ترين نمونه ميز مطالعة كتاب‌هاي زنجير شده يكي ميزي است متعلق به كتابخانة شهر چزنا (Cesona) در ايتاليا و ديگري متعلق به كتابخانة شهر زوتفن (Zutphen) در هلند.

واضح است كه از قرن 14 قرن تا قرن 16 استفاده از كتاب‌هاي زنجيرشده به ميز مطالعه، نقشة كتابخانه و طرز چيدن وسايل كتابخانه را تحت‌تأثير قرار داده و تغييراتي را باعث گرديده است. براي تأمين نور كافي جهت ميزهاي مطالعه كه به موازات يكديگر قرار داشتند لازم بود كه در مقابل هر رديف ميز مطالعه يك پنجره وجود داشته باشد كه هر كدام از اين پنجره‌ها رديف ميز مربوط به آن پنجره را روشن كند. اين همان روشي است كه امروز هم براي رديف‌هاي مختلف مخزن كتاب در مجهزترين كتابخانه‌ها به كار گرفته مي‌شود. فاصلة متوسط هر پنجره كه متناسب با فواصل ميزها تنظيم مي‌شوند در حدود 7 پا يا 35/2 متر بوده است.

كتابخانه‌هاي صومعه‌ها و كليساها، كه تعدادشان در قرن 15 رو به افزايش گذاشت، عموماً از يك مربع مستطيل به عرض 20 و طول 30 و ارتفاع 5 تا 8 متر تشكيل مي‌شدند.

اين كتابخانه‌ها عموماً بالاي يكي از راهروهاي صومعه در طبقه اول قرار داشت. نمونة اين نوع كتابخانه‌ها را ارموز مي‌توان درصومعه لاشزديو (La Chaise – Dieu) و يا در كتابخانة تور (Tours) و بووه (Bayeux) ديد. كتابخانه گاهي به موازات يا عمود بر خود ساختمان صومعه ساخته مي‌شد، مثل كتابخانه‌هايي كه در نوآيان (Noyon) و در بايو (Bayeux) وجود دارد. نظير همين تغيير و تبديلات در كتابخانه‌هاي مدارس عالي نيز به وجود آمد. در پاريس كتابخانه مدرسه ناوار (Navarre) در طبقه اول ساختمان موازي صومعه جاي داشت. در اطراف بناي اين كتابخانه كليساي مدرسه و حجره‌هاي دانشجويان قرار داشت. ابعاد اين كتابخانه 26 متر در 10 متر بود و در طول هر طرف آن 19 پنجره به صورت شاه‌نشين قرار داشت. اين بناي تاريخي در سال 1875 منهدم شد حال آنكه در انگلستان ساختمان مدارس كمبريج و آكسفورد با احترام هر چه تمامتر حفظ شده است و بناي اين دو ساختمان مي‌تواند تصويري از مدارس قديمي مثل مدرسة ناوار و كلرمون (Clermont) و سوربون به دست ‌دهد.

از آنجا كه در كتابخانه‌هاي قرون وسطي كتاب‌ها را بر روي ميزها و در وسط اطاق مطالعه قرار مي‌دادند ديوارهاي كتابخانه خالي مي‌ماند و لزوماً نياز به تزئين داشت. البته از اين تزئينات امروزه نمونه‌هاي بسيار نايزي بر جاي مانده است زيرا نقاشي‌ها و تصاوير ديواري اين كتابخانه‌ها در معرض تمام عواملي بود كه به‌نحوي باعث از ميان رفتن اين نقاشي‌ها مي‌شدند. ضمناً از قرن 16 و 17 به بعد روش قفسه‌بندي ديواري متداول شد و باعث از بين رفتن مقدار زيادي از اين نقاشي‌ها گرديد.

زيباترين مجموعه‌اي كه از اين نوع كتابخانه‌ها موجود است كتابخانه پويي (Puy) است كه سرستون‌هاي آن هنرهاي آزاد يا علوم هفتگانه را نمايش مي‌دهند (صرف و نحو – منطق – معاني بيان – موسيقي و غيره) و در پاي هر يك نقش مشاهيري كه در اين علوم معروف شده‌اند تصوير شده است، بدينقرار: توبال‌كن (Tubal Cain)، سيسرون (Ciceron)، ارسطو (Aristote)، و پريسين (Priscien).

براي تزئين كتابخانه در قرون وسطي نه فقط از ديوارها، بلكه از پنجره‌ها نيز كمك مي‌گرفتند. شيشه‌هاي رنگي اين پنجره‌ها تقريباً همه از بين رفته‌اند ولي با وجود اين هنوز هم شواهدي در دست است كه امكان بازسازي آن تصاوير را به ما مي‌دهد. مثلاً در شارتر (Chartres) در شيشه‌هاي رنگين كليساي سن پيات (Saint Piat) تصاوير موسيقي، معاني بيان، حساب، و صرف و نحو را به كار برده‌اند: تصاويري كه عنياً شبيه نقاشي‌هاي ديواري پوئي (Puy) هستند.

در كتابخانه‌هاي مدرسة ايتن (Eton) و كالج جيزز (Jesus college) در كمبريج هنوز هم قسمتي از شيشه‌هاي رنگي آن از قرون وسطي باقي مانده كه همان نقوش را بر آن مي‌يابيم. در كتابخانة سيكست چهارم (Sixte Tv) در واتيكان هنوز هم تصاوير فقهاي بزرگ موجود است. تصاويري كه در قرون وسطي كتابخانه‌هاي آلمان را نيز تزئين مي‌كرده‌اند.

رابطه بسيار نزديكي بين تصاويري كه بر روي شيشه‌ها و ديوارهاي نقش مي‌شد با فهرست كتابخانه‌هاي قرن وسطي وجود داشته است. همانطور كه ونسان دوبووه (Vincent de Beauvais) گفته است اين نقوش آئينة تمام نماي اين بناهاي عظيم بودند. آئينه‌اي كه با قدرت و ظرافت هر چه بيشتر تنظيم شده است. اين نقوش نمايشگر تعليم و تربيت در قرون وسطي مي‌باشند؛ چه تعليمات رسمي و چه آموزش از طريق كتابخانه‌ها.

بنا به گفتة لسن (Mgr. Lesne) تعليمات معنوي اساساً از راه مطالعه هنرهاي آزاد به دست مي‌آيد و با فهم و ادراك كتاب‌هاي مقدس به كمال مي‌رسد و دانش بشري فقط مقدمه‌اي است براي شناسائي علم الهي.

آموزش هنرهاي آزاد اساساً محدود و متكي به چند اثر اساسي بود كه اغلب آنها را در اكثر كتابخانه‌ها باز مي‌يابيم و از آنجا كه پايه‌گذاران اين علوم دانشمندان قديم بوده‌اند در پاي تصاوير تخيلي هنرهاي آزاد نقش پريسين – سيسرون – ارسطو – اقليدس – فيثاغورس را مي‌يابيم و نه نويسندگان قرون وسطي را. و نيز به دليل اينكه هنرهاي آزاد اساس اين كتابخانه‌ها را تشكيل مي‌دادند تصوير آنهاست كه بر ديوار و پنجرة كتابخانه‌هاي قرون وسطي نقش بسته است.

بخش ديگري از تعليمات و در نتيجه بخش ديگري از مجموعه كتابخانه را علوم ديني و حكمت الهي تشكيل مي‌داد و اين تعليمات يا از راه تفسير متون مقدس و يا مطالعه تفسيرات پدران مقدس داده مي‌شد. سومين ماده درسي، طرح حقوقي بود كه شامل حقوق عمومي – فردي – جزا و فقه مي‌شده است. ساير مواد درسي، مثل فيزيك و پزشكي و هنرهاي دستي همچون بافندگي، فلزكاري، دريانوردي، كشاورزي، و شكار نيز قسمتي از تزئينات كتابخانه‌ها از جمله كتابخانة ايتن و براندبورگ (Brandebourg) را تحت‌تأثير قرار داده‌اند.

براي اولين بار اراسم (Erasme) در رساله‌اي تحت عنوان De ration studii نويد داد كه كتابخانه‌ها بايد داراي تزئيناتي باشند كه «محيط مناسب براي مطالعه و تحقيق آماده‌كننده» بهر تقدير ارام روشي را كه مدت‌ها متداول بوده به صورت نوشته درآورده است. مظاهر هنرهاي آزاد و تصاوير فلاسفه و آباء كليسا همگي به همين منظور در كتابخانه‌ها نقاشي مي‌شد. اين تصاوير خيلي بيشتر از بيان يك فكر كلي ارزش دارند .اينها در واقع در روي ديوارها و شيشه‌هاي كتابخانه طبقه‌بندي اصولي كتابخانه‌ را نمايش مي‌دادند. اين رابطه نزديك بين تصاوير و مواد كتابخانه‌ها به خوبي از نوشته‌هايي كه هنوز هم بر روي ديوارهاي كتابخانه بايو وجود دارد و دقيقاً منطبق با طبقات فهرست كتابخانه‌ها در سال‌هاي 1436 تا 1480 است، مشهود مي‌باشد.

اگر تا اين حد بر روي تزئينات داخلي كتابخانه‌ها در اواخر قرون وسطي تكيه شد بدين دليل است كه اين امر نمايانگر اهميتي بوده است كه قدما براي تهية محل مناسب براي مطالعه قائل بوده‌اند. البته به تدريج تمايلات و سليقه‌هاي جديدي نيز به وجود آمد كه مهم‌ترين آنها اولين كوشش براي تدوين فهرستگان كتابخانه‌هاي فرانسيسكن (Franciscans) در اواخر قرن چهاردهم است. به 186 دير متعلق به اين فرقه در انگلستان نشاني فرستاده شد و از آنها درخواست گرديد كه فهرست كتاب‌هاي موجود در كتابخانه‌هاي خود را به نشاني مذكور بفرستند.

هم اكنون در كتابخانه بودلين (Bodleienne) در آكسفورد «فهرست كتابهاي انگليسي» كه به كمك اين جواب‌ها تهيه شد هاست نگهداري مي‌شود.

لازم است كه در اينجا از كوشش‌هاي بعضي از پادشاهان فرانسه كه درهاي كتابخانه‌هاي خود را به روي دانشمندان باز كردند يادي به ميان آوريم. وقايع‌نگار دربار سن‌لوئي (Saint Louis) مي‌نويسد «وقتي سن‌لوئي پادشاه نيكوكار به ماوراء ديار سفر كرده بود شنيد كه گماشتگان خاص يكي از پادشاهان مسلمان كتابهايي را كه مورد استفادة فلاسفة سرزمين او بود رونويسي و يا جمع‌آوري مي‌كردند، او نيز دستور داد كه در پاريس در يكي از اطاقهاي كليساي خود اطاقي درنظر بگيرند و كتابهايش را به آنجا منتقل كنند. خود او تنها مواقعي كه فرصتي براي مطالعه مي‌يافت به اين اطاق ميرفت ولي به هر كي كه مايل به استفاده از اين كتابها بود به سهولت اجازه ورود مي‌داد».

پس از مرگ سن‌لوئي كتاب‌هاي  او پراكنده شدند و از اين پس فقط در زمان پادشاه بزرگ و كتابدوست فرانسه شارل پنجم بود كه دوباره روح تازه‌اي به كتابخانه‌هاي سلطنتي دميده شد: پادشاهي كه خود كتابدار كتابخانه‌اي بود و كليه امور كتابخانه را از ثبت و طبقه‌بندي و توصيف كتاب‌ها به دست خود انجام مي‌داد. در سال 1368 او كتابخانة خود را به قصر لوور به برج فوكونري (Fauconnerie) منتقل كرد كه در سه طبقه با جلال و ابهت بنا شده بود و با 30 شمعدان كوچك و يك چلچراغ بزرگ نقره‌اي روشن مي‌شد. ولي البته كتابخانه لوور هنوز جنبة خصوصي داشت. در سال 1425 اين كتابخانه توسط دوك بدفورد (Bodford) خريداري شد و به انگلستان نقل مكان يافت و در قرن بعد يعني قرن 16 است كه يك كتابخانه سلطنتي مداوم تأسيس مي‌شود.


پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك