ضرورت ثبت تاریخ شفاهی کتابخانه‌ها و کتابداران: مروری بر یک تجربه عملی

يادداشت — توسط در فروردین ۲۰, ۱۳۹۱ در ۱۱:۱۲ ق.ظ

مقدمه

جمع و جامعه کتابداران اندک اندک به قشر و طبقه ای شناسنامه­دار و کمابیش تاثیرگذار در جامعه ایران تبدیل می­شود. از این رو چه به عنوان یک شغل پایدار و چه به عنوان یک رشته دانشگاهی جای خود را در میان هزاران جایگاه دیگر باز می­کند و آرام آرام به پیش می رود. ثبت و ضبط آنچه که در این سیر و سلوک اتفاق می افتد، قطعاً اقدامی بایسته و شایسته خواهد بود.همۀ ما روزانه در محیط کار – که اغلب کتابخانه یا محلی مانند آن است- با اتفاقات مختلف و گاهاً عجیب و غریب و بعضاً عبرت آموز روبرو می­شویم؛ از برخوردهای تلخ و شیرین ِ بعضی از مراجعین گرفته تا اعتراضها و استدلالات برخی دیگر به نحوه رده بندی و موضوع­ دهی و  همینطور حکایتهای جالب از اتفاقات و انگیزه های ورود به عالم کتابداری یا چگونگی انتخاب این رشته در کنکور سراسری و خلاصه کتابداری و کتابخانه و هر چه در آنست، همه و همه به نوعی تعامل کتابداران با اجتماعی است که در آن می­زییند و  می­بالند.

ثبت این تعاملات و نحوه بازخوردهای رفتاری و واکنش­های سازندۀ مرتبط با آن، می­تواند همچون دروس عملی بسان تجربه­ای گرانبها و پرارزش، به بهای اندک در اختیار کتابدارانِ جوان و کم­تجربه قرار گیرد. به غیر از آن ثبت این لحظه های تلخ و شیرین و فراز و فرودهای آن در واقع نوعی تاریخ­نگاری از یک رشته دانشگاهی و اهالی آن است. چرا که تکیه بر نقل شفاهیِ ثبت نشده و سینه به سینه، امکان تحریف و باژگونی رخدادها، و یا حداقل بروز روایت­های مختلف از یک اتفاق و در نهایت نشستن گرد فراموشی بر این خاطرات را بدنبال خواهد داشت. لذاست که بازگویی و گردآوری و شاید هم تدوین و انتشار این گونه خاطره­ها و یادداشتها، برکات فراوانی به همراه خواهد داشت. امروزه این شیوه از گردآوری و ثبت اطلاعات، اصطلاحاً «تاریخ شفاهی[1]» گفته می­شود که در ادامه به کم و کیف آن خواهیم پرداخت.

تاریخ شفاهی چیست؟

تاريخ شفاهي يكي از شيوه­هاي پژوهش در تاريخ است كه به شرح و شناسايي وقايع، رويدادها و حوادث تاريخي بر اساس ديدگاه­ها، شنيده­ها و عملكرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها مي­پردازد. متون اين تاريخ حتي در صورت مكتوب شدن، خصلتي گفتاري  دارد. در فرآيند مصاحبۀ تاريخ شفاهي دو عامل مصاحبه­كننده و راوي، ارتباطي تنگاتنگ يافته و مصاحبه­كننده به عنوان يك شنوندۀ فعال نقشي بسيار اساسي را ايفاء مي­كند تا مصاحبه شونده (راوي) در فضايي آرام و بي­دغدغه به شرح و بسط ديده­­ها و شنيده­هاي خود بپردازد. بديهي است نقش مصاحبه­گر در اين ميان، نقشي فعال و پوياست و گفتمان متقابل اين دو عامل با کاربرد شيوه­هاي اصولي و استاندارد مصاحبه تاريخ شفاهي به آشكار شدن زواياي پنهان تاريخ و بازسازي دوباره آن منجر مي­شود.

به بیان دیگر تاریخ شفاهی، شامل آن بخش از تاریخ است که از طریق مرور کردن زندگی واقعی جمع‌آوری می‌شود و باید به زمان وقوع ماجراها بسیار نزدیک باشد. در واقع در تاریخ‌نگاری به سبک شفاهی سعی می‌شود تاریخ‌نگاری از تمرکز یک گروه خاص بیرون بیاید، تا تنها از یک نگاه و جهت نباشد و ثبت وقایع تاریخی درگیر ملاحظات شخصی و گروهی نشود. این رویکرد در تاریخ­نگاری، يكي از شيوه­هاي پژوهش در تاريخ است كه به شرح و شناسايي وقايع، رويدادها و حوادث تاريخي بر اساس ديدگاه­ها، شنيده­ها و عملكرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها مي­پردازد. متون اين تاريخ حتي در صورت مكتوب شدن، خصلتي گفتاري  دارد. در تاریخ‌نگاری شفاهی، اطلاعات مربوط به وقایع از طریق شیوه‌های مختلف، همچون مصاحبه گردآوری می‌شود؛ اما در این بخش چگونگی استناد، بی‌طرفی در موضع‌گیری نسبت به وقایع و اطلاع از تاریخ بسیار مهم است.

تاریخ شفاهی در ایران

اهتمام به گردآوری اطلاعات و ایجاد آرشیوهای شفاهی به روش علمی در ایران پدیده‌ای نوظهور است که از دو دهه پیش متداول شده است. اکنون به دلیل آن که اهمیت این بخش در کنار تاریخ‌نگاری روشن شده، توجه بیشتری نسبت به آن نشان داده می‌شود. گرچه پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، رویکرد به تاریخ شفاهی به عنوان یک شیوة پژوهشی کمابیش مورد توجه قرار گرفته است. بدین لحاظ موارد ذیل را کمابیش می­توان به عنوان پیشینه­ای از تاریخ شفاهی در داخل ایران برشمرد:

–        پیش از انقلاب مجلاتی همچون «وحید»، با تشویق بزرگان به نوشتن خاطراتی از دوران زندگی خود،‌ قدم‌هایی در این مسیر برداشتند، گرچه این اقدام تا حدودی متفاوت با شیوة جمع‌آوری اطلاعات در تاریخ شفاهی است.

–        پس از انقلاب اسلامی مؤسساتی مانند «مرکز اسناد انقلاب اسلامی»، «مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران»، «بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی»، «دفتر ادبیات انقلاب اسلامی» و «بنیاد تنظیم و نشر ‌آثار شهید بهشتی» به صورت گسترده یا محدود به تاریخ‌نگاری شفاهی روی آوردند.

–        از طرف دیگر، سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران  در سال 1371، بخشی با عنوان اداره آرشيو شفاهي (در حال حاضر گروه اطلاع رساني منابع ديداري – شنيداري) تأسيس نمود. تاکنون به همت این اداره برخی از شخصيت­هاي مهم علمي، فرهنگي، سياسي و هنري شناسایی شده و با آنها ارتباط برقرار شده است. در میان متخصصان و پیشکسوتان کتابداری و اطلاع­رسانی نیز، مصاحبه با افرادی چون عباس حری، پوری سلطانی و … به انجام رسیده است.

خالی از لطف نیست که اشاره شود، مؤسسات و مراکز متعددی در خارج از کشور با موضوع ایران به کار تاریخ شفاهی می‌پردازند. به طور نمونه، طرح تاریخ شفاهی ایران معاصر در دانشگاه هاروارد امریکا شکل گرفته و تاکنون نیز ادامه داشته است. همچنین، از دیگر فعالیت‌هایی که در خارج از کشور صورت گرفته‌اند و از اهمیت بسیاری برخوردارند، می‌توان به این پروژه‌ها و مراکز اشاره کرد: «تاریخ شفاهی جنبش چپ ایران از سال 1983م، پروژة تاریخ شفاهی چپ در آمستردام هلند از 1995م. مرکز تاریخ شفاهی کلیمیان در امریکا، بنیاد مطالعات ایران در نیویورک از سال 1988م، و اداره تحقیقات تاریخ شفاهی دانشگاه کلمبیا».

تاریخ شفاهی کتابداری و اطلاع­رسانی قم

نقش کتابخانه‏ها و کتابداران در فرایند تاریخی و فرهنگی هر جامعه و رشد و تعالی نخبگان و اندیشمندان آن، امری مهم و غیر قابل انکار است. به طوری که بدون دانستن تاریخچه آن نمی‏توان به زوایای پنهان تاریخ و تمدن آن جامعه و یا حداقل بخش مهمی از آن جامعه پی برد. چنانکه اشاره شد گروه اطلاع­رساني منابع ديداري – شنيداريِ سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران، تاکنون بسیاری از شخصيت­هاي مهم علمي، فرهنگي، سياسي و هنري را شناسایی نموده و با آنها مصاحبه نموده است. از جملۀ این شخصیت­ها، اساتید و پیشکسوتان کتابداری و اطلاع­رسانی بوده­اند که اکنون آشیوی ارزشمند از این گفتگوها در این گروه گردآوری و بعضاً تدوین شده است.

از طرف دیگر وجود کتابخانه­های بزرگ و منحصربفرد در قم و افرادی که سابقه و حضور طولانی در خدمات مربوط به این کتابخانه­ها دارند، ضرورت ثبت و ضبط و تاریخ­نگاری از این تحولات را بیشتر می­نمود. استفاده از تکنیک­های تاریخ شفاهی در این مقوله می­توانست به فرایند یاد شده، رویکردی علمی و استاندارد ببخشد. این ایده با برخی از اساتید کتابداری فعال در قم در میان نهاده شد. از میان جلسات و گفتگوهای متعدد طرحی متولد شد که به صورت مکتوب چارچوب این کار در آن مشخص شده بود. در بخشی از این طرح آمده بود که این پژوهش مصاحبه و گفتگو با افراد پیشکسوت در زمینه کتابداری و اطلاع­رسانی قم را دنبال خواهد نمود. این افراد خاطرات و تجربه­های بسیاری از روند تغییر و تحولات کتابخانه­ها و مراکز اطلاع­رسانی در سطح استان قم در طی سالیان متمادی اندوخته­اند. ثبت این تجربه­ها و اندوخته­ها، می­تواند همچون دروس عملی مانند تجربه­ای گرانبها و پرارزش، در اختیار کتابدارانِ جوان و کم­تجربه قرار گیرد. علاوه بر آن ثبت این رخدادها، در واقع تاریخ­نگاریِ یکی از عرصه­های مهم فرهنگی کشور، آن هم در شهری مانند قم است که اهمیت و جایگاه آن در جهان اسلام بر کسی پوشیده نیست. لازم به یادآوری است که معیار گزینش افراد، دارا بودن تحصیلات آکادمیک کتابداری نبوده، بلکه تجربه و آگاهی و شناخت از تحولات کتابخانه­ها و کتابداری در استان قم ملاک عمل خواهد بود. بدین لحاظ پیش بینی شده بود که این پژوهش بتواند فواید و نتایج ذیل را به دنبال داشته باشد:

–        ارائه تصویری از وضعیت (گذشته و حال) و سیر تکاملی و روند تغییر و تحولات کتابخانه­های قم

–        شناسایی افراد موثر در عرصه کتابداری و اطلاع­رسانی قم

–        ثبت تجربه­ها و اندوخته­های پیشکسوتان فعال در کتابخانه­ها و مراکز اطلاع­رسانی قم

–        ارائه الگویی در این زمینه جهت ثبت خاطرات و تاریخ شفاهی در سایر مناطق و شهرها.

–        تدوین بخشی از تاریخ فرهنگ و تمدن قم به عنوان شهری تاثیرگذار در عرصه تحولات سیاسی و اجتماعی ایران.

این طرح با تفصیل و جزئیاتش، پس از تدوین و حک و اصلاح، به تعدادی از مراکز و سازمانهای مرتبط با اینگونه فعالیتها مانند موسسه کتابشناسی شیعه و کتابخانه آیت­الله مرعشی نجفی ارائه شد. علی­رغم  پیگیری­های فراوان به لحاظ عدم وجود پیشینۀ ملموس و قابل دسترس، مراکز فوق استقبالی از آن به عمل نیاوردند. در گیر و دار دست به دست شدن این طرح در بین ارگانهای مختلف، مؤسسه­ای با عنوان «موسسه الغدیر» که تهیه و ساخت برنامه­های تلویزیونی را برای پخش از یکی از شبکه­های خصوصی و مذهبی ماهواره در دستور کار خود دارد، به واسطه یکی از اساتید از طرح آگاه شده و از آن استقبال کرده بود. طی صحبتی که با برنامه­سازان این موسسه انجام شد، قرار شد مصاحبه­ای که با افراد گرفته می­شود، با تصاویری از کتابخانه­های قم تلفیق گشته و در واقع مستندی تهیه و تدوین شده و برای پخش آماده گردد.

سخن آخر

همانگونه که اشاره شد، ثبت و ضبط تعاملات و بازخوردها و در نهایت تدوین تاریخ شفاهی کتابخانه­ها و کتابداران، ضرورتی انکاناپذیر در دوران کنونی است. طرح فوق چنانچه سرانجامی متقن و امیدوارکننده پیدا کند، می­تواند تجربه­ای ذی­قیمت در اختیار علاقمندان این حوزه، جهت ثبت رویدادها و رخدادهای اینچنینی در دیگر نقاط کشور قرار دهد. تجربه­ها، اندوخته­ها و فعالیت­های آتی در آینده بیشتر موشکافی خواهد شد.



[1]. Oral history


برچسبها: , , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك