از سخندانی تا عمل: آسیب‌شناسی پژوهشهای کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران

يادداشت — توسط در مهر ۱۳, ۱۳۸۹ در ۹:۴۳ ق.ظ

سعديا گرچه سخندان و مصالح گويي                         به عمل کار برآيد به سخنداني نيست

رشته کتابداري و اطلاع رساني ماهيتاً رشته اي خدماتي است. غايت آموزش و پژوهش در کتابداري و اطلاع رساني، بهبود خدمات و منابع، برآورده سازي نياز مراجعان به کتابخانه ها، طراحي و بهينه سازي سيستم هاي بازيابي اطلاعات، بهبود تعامل انسان-انسان و انسان-سيستم در محيط کتابخانه ها، و نظاير آن است. در حقيقت، هر آنچه که در اين رشته آموخته و بررسي مي شود، بايد نمودي عيني و بيروني داشته باشد و صرفاً در مقام نظر باقي نماند. کتابداري و اطلاع رساني ذاتاً جزو رشته هاي صرفاً نظري مانند فلسفه، جامعه شناسي، تاريخ نيست که معطوف به نظريه، متن و گفتار هستند و شايد نمودي ملموس در زندگي اجتماعي نداشته باشند.

در محيط کتابخانه ها به مثابه محيط هايي اطلاعاتي، انسان و ابزار به معناي عام کلمه وجود دارند و بين اين دو عنصر تعاملات فراواني صورت مي گيرد و هر دو در پي بهبود شرايط زيست يکديگر هستند. از يک سو، انسان به دنبال بهبود ابزارهاي دسترسي به اطلاعات اعم از چاپي و غير از آن است واز ديگر سو، اين ابزارها در خدمت انسانند براي تعالي ذهني، رواني و جسماني او. به اين ترتيب هر آنچه که در پشت ظاهر اين محيط هاي اطلاهاتي رخ مي دهد زمينه اي است براي بهبود شرايط آن.

با دورنگاهي به زمينه هاي پژوهشي غالب در کتابداري و اطلاع رساني مانند سازماندهي اطلاعات، جستجو و بازيابي اطلاعات، طراحي، بهينه سازي و کاربرد سيستم هاي اطلاعاتي درمي يابيم که همه آنها در عالم واقع به بروز و ظهور مي رسند و هيچيک در قالب متن و گفتار صرف باقي نمي مانند. اما آنچه در آموزش و پژوهش کتابداري و اطلاع رساني در ايران مي بينيم  در مقام نظر از اعتبار و ارزش برخوردارند و نه در مقام عمل. به ديگر سخن اينکه، هرچند اين آموزش ها و پژوهش ها ناظر بر محيط پويا و کاربردي محيط هاي اطلاعاتي پيشگفته هستند اما کمتر موردي از آنها را مي توان يافت که تغييري درشرايط موجود اينگونه از محيط ها به وجود آورند. بيشتر آنها مروري، نظري و غير کاربردي هستند و از قابليت به کار گرفته شدن و ايجاد تغيير نصيب چنداني نبرده اند. در يک جمله اينکه، بسياري از اين پژوهش ها در رسيدن به اهداف خود عقيم و ناکارآمد هستند.

اگر به بحث هاي حتي به روز اين رشته مانند ابرداده، هستي شناسي، سازماندهي دانش، نرم افزارهاي اجتماعي، کتابخانه هاي ديجيتال، وب 2، مديريت دانش، اصطلاحنامه هاي پيوسته، نرم افزارهاي کتابخانه اي نظري بيفکنيم موارد پژوهشي بسيار اندکي را خواهيم يافت که عميق، کاربردي و عملياتي باشند. کمتر موردي از اين پژوهش ها توانسته اند در وادي عمل موضوع مورد بحث خود را دچار تغيير کنند و حتي مساله مورد نظر را از بين ببرند.

پرسش هاي اساسي اين است که چرا چنين شرايطي وجود دارد؟، آيا پژوهشگران از غايت و ماهيت پژوهش هاي خود آگاهي ندارند؟، آيا اين پژوهش ها در در معناي نفس الامري خود کاربردي نيستند؟، آيا دانش پژوهشگران ناکافي است؟، آيا ماهيت ميان رشته اي کتابداري و اطلاع رساني باعث بروز چنين گسستي در کشورمان شده است؟ و مانند آن.

دو عامل اساسي در بروز چنين شرايطي نقش دارند يکي فضاي حاکم بر پژوهش علمي در کشورمان و ديگري ماهيت ميان رشته اي کتابداري و اطلاع رساني که در زير به آنها نگاهي گذرا مي اندازيم: گسست بين دانشگاه و صنعت، بين آموزش دانشگاهي و محيط کار، بين پژوهش هاي بنيادي و کاربردي در کشور ما مسائل جديدي نيستند و بر کل پيکره آموزش و پژوهشي ما سايه افکنده اند و پژوهش هاي کتابداري و اطلاع رساني نيز چيزي جداي از آنها نيستند. دو ديگر، ماهيت ميان رشته اي کتابداري و اطلاع رساني باعث بروز نياز به دانش ها و مهارت هاي ديگر رشته هاي مرتبط مانند رايانه، فناوري اطلاعات، زبان شناسي، روانشناسي است که در اغلب موارد کتابداران از اين دانش ها و مهارت ها بهره کافي ندارند.

اما بروز گسست بين نظر و عمل در پژوهش هاي کتابداري و اطلاع رساني در کشورمان به خود دانش آموختگان و متخصصان آن نيز باز مي گردد که در ادامه به صورتي گذرا به اصلي ترين آنها اشاره مي شود:

1. دانش و علاقه پايه کتابداران

2. نداشتن روحيه کار گروهي

3. کمبود زيرساخت هاي لازم فني براي انجام پژوهش هاي کارآمد

4. حمايت ناکافي سازمان هاي مادر.

1.نحوه ورود به دانشگاه هاي کشور به گونه اي است که استعدادهاي درخشان و نخبگان خود با ميل و رغبت به رشته هاي دلخواه وارد نمي شوند و مجبور به انتخاب رشته اند و بسته به شانس در يکي از آنها پذيرفته مي شوند. به دليل ذهنيتي که جامعه از رشته هاي علوم انساني دارد، نخبگان و استعدادهاي درخشان در آنها کمتر وارد مي شوند. کتابداري و اطلاع رساني نيز از اين قاعده مستثني نيست و افرادي با استعداد و علاقه متوسط به آن وارد مي شوند. چنين شرايطي باعث مي شود آموزش در اين رشته از ابتدا با چالش هاي فراواني روبرو شود. چالشي که بعدها آموزشگران اين رشته نيز که خود از ابتدا با شرايط مشابهي به اين رشته گام گذارده اند با آن روبرو شوند. يعني آموزشگراني با استعداد و علاقه متوسط با دانشجوياني با استعداد و علاقه متوسط روبرو مي شوند؛ مشکلي مزيد بر عليت. دانش رياضي و زبان ناکافي، آشنا نبودن با روش هاي آماري، دانش  ناکافي در زمينه رايانه و شبکه سازي در نهايت به بروز مشکلاتي اساسي در ارتباط با پژوهش هاي اصيل و عميق در کتابداري و اطلاع رساني منتهي مي گردد.

2.عامل پيشگفته يعني دانش و علاقه متوسط کتابداران به رشته کتابداري و اطلاع رساني و دغدغه هاي آن، مشکلات ديگري را نيز بين آنها سبب ساز مي شود که از جمله آنها نداشتن روحيه همکاري و کار گروهي است؛ مشکلي که در تعامل ساير متخصصين نيز موضوعيت دارد. يکي از دلايل پيدايش اين مشکل کمبود افرادي با داشتن استعداد و شم مديريتي بالا در بين کتابداران است. چنين کمبودي باعث شکل نگرفتن گروه هاي منسجم و متعهد کاري مي شود که از ضروريات کار کتابداري و اطلاع رساني است. از آنجا که بيشتر اين کارها به تخصص هاي مختلفي نيازمند بوده و وجود مديريت هوشمند را ضروري مي سازد.

3. براي انجام پژو هش هاي کارآمد، محيطي آماده براي اجرا و بکارگيري نتايج چنين پژوهش هايي لازم است. هر چند در زمينه اجرا، چنين محيط هايي به وفور در کشورمان وجود دارند اما اغلب نتايج اين پژوهش ها چه در محيط اجرا و چه در ساير محيط ها بکار گرفته نمي شود گويي اصلا نيازي به انجام چنين پژوهش هايي نيست! لازم به ذکر است که در زمينه اجرا و کيفيت انجام پژوهش در کشور ما مشکلات فراواني وجود دارد. همکاري نکردن سازمان ها، پاسخگويي غير دقيق شرکت کنندگان، رعايت نکردن موازين يک پژوهش علمي دقيق، و مانند آن از جمله اين مشکلات است. در زمينه پژوهش هاي کتابداري و اطلاع رساني چنين مشکلاتي به شکلي جدي تر در کشورمان وجود دارد. اما يکي از مشکلات عمده، فراموش کردن اين نکته است که محيط هاي اصلي اين پژوهش ها، کتابخانه ها و نظاير آن هستند. در حقيقت، بسياري از پژوهشگران کتابداري و اطلاع رساني در کشور ما فراموش کرده اند که بايد پژوهش هاي خود را در محيط کتابخانه و براي آن به انجام برسانند اما در انتخاب نوع جامعه آماري، مکان انجام پژوهش، مساله مورد نظر، و مانند آن دچار مشکل هستند هر چند در بسياري از موارد، پژوهشگران با علم به موضوع پيشگفته، براي دسترسي به اهدافي خاص دست به انجام پژوهش مي زنند. به سخن ديگر اينکه، هدف آنها نه در راستاي بهبود فعاليت ها و خدمات حرفه اي بلکه در راستاي تامين اهداف شخصي تعريف و توجيه مي شود.

4. يکي از مشکلات بزرگ انجام پژوهش هاي کارآمد در کتابداري و اطلاع رساني عدم درک و حمايت سازمان هاي مادر است. از آنجا که بيشتر کتابخانه ها به سازماني مادر تعلق دارند، درک و حمايت آنها بسيار ضروري است. در اغلب موارد، در اين سازمان ها، کتابخانه ها جزو موجوديت هاي رده سوم و چهارم سازماني هستند و توجه کافي به آنها صورت نمي گيرد. عدم چنين توجهي باعث بي توجهي به پژوهش هاي مرتبط با آن نيز مي گردد. به اين ترتيب بسياري از اين پژوهش ها به لحاظ مديريتي، مالي،  و کاربردي از سوي سازمان مادر حمايت نمي شوند.


برچسبها: , , ,

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك