دروس کتابداری و اساتیدی که جواب آدم را نمی‌‌‌دهند!

گزارش — توسط در مهر ۱۳, ۱۳۸۹ در ۹:۴۵ ق.ظ

نکته‌ای که قبل از هر چیز باید به آن  اشاره کنم این است که قبل از تهیه این گزارش فكر مي‌كردم، اساتيد با رويي گشاده و به سرعت به سوالاتم جواب مي‌دهندو برای شفاف و روشن شدن موضوع گزارش سخاوتمندانه پاسخ سوالها را می‌‌‌دهند و من مانده بودم كه از بين اين همه استاد كدام را انتخاب كنم! ولی خیلی زود دریافتم که فکرهایم درست نبود!  وقتي چند روز از ارسال پرسشنامه‌هایم گذشت و خبري نشد، مجدداً گروهي ديگر از اساتيد را انتخاب كردم ولي باز هم همان مساله پیش آمد و من با درهای بسته روبه رو شدم. بی‌اغراق براي سي نفر از استادهاي گرامياز دانشگاههاي دولتي و آزاد پرسشنامه فرستادم ولي فقط  همين چند استادی که نظراتشان را در زیر می‌‌‌خوانید جوابم را دادند. البته يكي دو نفر از اساتید که جوابی ندادند حداقل این را گفتند که وقت ندارند و همی‌‌ن هم باعث تشکر است. حالا متوجه موضوع شديد؟ پس به دو موضوع فكر كنيد. يكي موضوع اين گزارش و يكي اينكه چرا اساتيد ما كه در صف اول اين رشته هستند، تمايل چنداني به پاسخگويي ندارند؟ اگر ما جواب سوالات خود را از آنها نگیریم پس از چه کسی باید توقع داشته باشیم تا جواب ما را بدهند؟

و اما موضوع گزارش

دروسي كه در هر رشته تدريس مي‌شود،  شناسنامه و بيانگر هويت آن رشته است. رشته كتابداري و اطلاع‌رساني نيز از اين قاعده مستئني نيست. رشته‌ها و حرفه‌هايي كه خودشان را با زمان روزآمد نكنند، دير يا زود محو مي‌شوند. كتابداران و اطلاع‌رسانان براي اينكه بتوانند به بقاي خودشان ادامه دهند  بايد با تغييرات هماهنگ باشند. هر چند خوشبختانه برنامه جديد وزارت علوم، تحقيقات و فناوري اين نويد را مي‌دهد كه كارآيي و اثربخشي و بازدهي و توانمندي دانشجويان كتابداري و اطلاع‌رساني را  افزايش بدهد. با اين حال پاي صحبت تني چند از اساتيد كتابداري نشستيم و در اين خصوص سوالاتی را با آنان در می‌‌ان گذاشتیم.

سوالات :

1- نظر شما درباره دروسی که در دوره‌های مختلف رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی تدریس می‌‌‌شود چیست و آیا این دروس توانسته است تواناییهای لازم را در دانشجویان و بالطبع فارغ‌التحصیلان این رشته ایجاد نماید؟

2- احیاناً چه دروسي بايد حذف و چه موضوعات و دروس جدیدی را در این خصوص پیشنهاد می‌‌‌فرمایید؟ لطفاً نام ببريد؟

3- به نظر مي‌رسد كه اكثر دروس در دوره‌هاي كارداني، كارشناسي، كارشناسي ارشد و حتي دكتري بسيار شبيه به هم و حتي تكراري نيز هستند. نظر خود را در اين زمينه بيان فرماييد.

دكتر مرتضي كوكبي: كتابداران بايد مسلط به  كامپيوتر، زبان انگليسي و برنامه‌نويسي باشند !

دكتر مرتضي كوكبي عضو هيات علميدانشگاه شهيد چمران اهواز مي‌گويد: متأسفانه به دلیل این که اشراف چندانی به سرفصل­ها، به ویژه سرفصل­های جدید ندارم نمی‌‌­توانم در این مورد نظر قاطعی ابراز کنم. امّا احساسم این است که وضع، نسبت به گذشته بهتر شده است. در گذشته­ای نه چندان دور، هنگامی‌‌که فارغ‌التّحصیلی قرار بود در کتابخانه­ای استخدام شود از او پرسیده می‌‌­شد تا چه اندازه به فهرست­نویسی وارد است. امّا اکنون از او پرسیده می‌‌­شود تا چه اندازه با کامپیوتر، نرم­افزارهای کتابخانه­ای و جستجوی اطّلاعات در بانکهای اطّلاعاتی آشناست.

دکتر کوکبی ميزان آشنايي فارغ‌التحصيلان كتابداري با رايانه را بد نمي‌بينند اما پيشنهاد مي‌كنند كه پژوهشي در خصوص ميزان انطباق نيازهاي استخداميكتابداران با سرفصلهاي ارايه شده در مقاطع مختلف تحصيلي صورت پذيرد. او پيشنهاد مي‌نمايد كه دروس به اصطلاح موضوعي مانند روانشناسي عموميبه سود دروس دیگری که بیشتر به چگونگی بازیابی اطّلاعات در محیط­های مختلف می‌‌­پردازند حذف شوند. به دلیل نزدیکی هر چه بیشتر رشتۀ کتابداری (که اکنون نامی‌‌واقعاً بی­مسمّاست) به رشتۀ کامپیوتر.

دكتر كوكبي بر اين باور است که دروس مربوط به کامپیوتر مانند برنامه­نویسی و حتّی سخت­افزار باید در سرفصلهای کتابداری جایگاه ویژه­ای داشته باشد. کتابداران باید بتوانند برنامه­نویسان خوبی هم باشند. زبان انگلیسی هم باید در سرفصلها جایگاه ویژه­ای داشته باشد زیرا زبان بازیابی اطّلاعات است. در خصوص سوال سوم نيز بايد گفت دروسي مانند روش تحقیق و آمار را نمی‌‌­توان تکراری دانست. در شرایطی که برخی از دانشجویان ما از انجام ساده­ترین پژوهش­ها درمی‌‌­مانند و از به کارگیری ساده­ترین فرمول­ها و آزمون­های آماری ناتوانند دروسی مانند روش تحقیق و آمار باید در تمامی‌‌مقاطع، جایگاه ویژۀ خود را داشته باشند. او در ادامه می‌‌‌گوید: ” باز هم پیشنهاد می‌‌­کنم یک یا چند تن از شما عزیزان پژوهشی از نوع تحلیل محتوا انجام دهید تا به گونه­ای علمی‌‌مشخّص شود که می‌‌زان همپوشانی بین دروس مقاطع مختلف رشته چه قدر است. در این پژوهش از طریق بررسی بسآمد واژگان می‌‌­توان مشخّص نمود که کدام موضوع­ها و کدام دروس تکراری­تر هستند.”

دكتر يزدان منصوريان: برنامه درسی كتابداري باید به طور مرتب مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد

دكتر يزدان منصوريان عضو هيات علميدانشگاه تربيت معلم تهران اعتقاد دارد كه تدوین برنامه درسی خود یک رشته مستقل دانشگاهی است، و در کشور ما نیز تا سطوح تحصیلات تکمی‌‌لی ارائه می‌‌‌شود. اگر به سایت انجمن “مطالعات برنامه درسی ایران” (http://www.icsa.org.ir) مراجعه کنید، خواهید دید که این رشته کاملاً تخصصی است، و وظیفه تدوین و بازنگری در برنامه درسی رشته‌های مختلف را از ابتدایی تا تحصیلات تکمی‌‌لی بر عهده دارد. بنابراین، نباید تصور کنیم که تدوین و بازنگری برنامه درسی کاری ساده و مقطعی است. بلکه این امر فرایندی تخصصی و مستمر است که باید با مشورت متخصصین آن انجام شود. بر این اساس، کتابداری و اطلاع‌رسانی نیز به عنوان یک رشته دانشگاهی از این قاعده مستثنی نیست، و برنامه درسی این رشته باید به طور مرتب مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد. چرا که به دلیل تغییراتی که پیوسته در فرایند یاددهی و یادگیری و محیطهای آموزشی در حال رخ دادن است، هیچ برنامه درسی نمی‌‌‌تواند یک بار و برای همی‌‌شه نوشته شود. در واقع، بازنگری در برنامه درسی همه رشته‌ها ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. به ویژه در مورد رشته‌ای مثل کتابداری و اطلاع‌رسانی که به شدت تحت تاثیر تحولات فناوری اطلاعات و ابزارهای ذخیره و بازیابی اطلاعات است، این بازبینی ضرورتی مضاعف دارد. بنابراین، اگر بحث تغییر برنامه درسی کتابداری مطرح می‌‌‌شود، این بحث الزاماً به معنای ضعف برنامه موجود نیست. بدیهی است، بهترین برنامه درسی در هر رشته دانشگاهی پس از چند سال نیاز به ویرایش دارد.  ضمناً، همانطور که می‌‌‌دانید، در حال حاضر دانشجویان کارشناسی کتابداری ترکیبی از دروس عمومی‌‌، پایه، تخصصی اجباری، تخصصی اختیاری و موضوعی غیر کتابداری را می‌‌گذرانند.

دکتر منصوریان می‌‌‌گوید: ” به نظرم ترکیب موجود ترکیب نسبتاً مناسب است. چرا که آشنایی دانشجویان با هر یک از این دروس برایشان مفید خواهد بود. مثلاً، دروسی که تحت عنوان “موضوعی غیر کتابداری” ارائه می‌‌‌شوند، هر چند خارج از حوزه کتابداری قرار دارند، اما بینش و دانش تازه‌ای در اختیار دانشجویان این رشته قرار می‌‌‌دهند. بر این اساس، آنان در کنار فراگیری دروس تخصصی خود از این اطلاعات نیز بهره‌مند می‌‌‌شوند”

به نظر دکتر منصوریان  آنچه اهمی‌‌ت دارد توجه به سرفصل دروس موجود و ضرورت در بازنگری محتوای آنهاست. مثلاً، نمی‌‌‌توان درس “مرجع‌شناسی عمومی‌‌” را امروز بدون توجه به منابع الکترونیکی مرجع ارائه کرد. چرا که در عمل امروزه برای بسیاری از کاربران اهمی‌‌ت و دسترس‌پذیری این منابع اگر بیشتر از منابع چاپی نباشد، بی‌تردید کمتر از آن نیست. ضمن آنکه بازار کار این رشته نیز امروزه نیازها و خواسته‌هایی متفاوت با گذشته دارد. به همی‌‌ن دلیل، لازم است دانش‌آموختگان کتابداری از مهارتهایی متناسب با نیاز جامعه امروز برخوردار باشند. منصوريان درباره سوال دوم مي‌گويد: “به نظرم بحث بازنگری در برنامه درسی چهار وجه گوناگون، اما مرتبط به هم دارد. وجه نخست آن مربوط به حذف برخی از دروس قدیمی‌‌و جایگزین کردن آنها با دروس جدید است. اما وجه دوم که به همان اندازه، و شاید بیش از آن اهمی‌‌ت دارد، بازنگری در سرفصل دروس موجود است. مثلاً، سازماندهی اطلاعات که از مهمترین مبانی رشته کتابداری است، همواره جزء دروس تخصصی باقی می‌‌‌ماند. اما محتوای این درس و سرفصل مطالبی که تدریس می‌‌‌شود با توجه به تحولات دنیای ذخیره و بازیابی اطلاعات تغییر می‌‌‌کند. وجه سوم این بازنگری مربوط به درجه تخصصی بودن واحدهای درسی است. به این معنا که انتظار می‌‌‌رود در سالهای آخر دوره کارشناسی و در دوره‌های تحصیلات تکمی‌‌لی (کارشناسی ارشد و دکتری) لازم است به جنبه‌های تخصصی دروس بیشتر توجه شود. سرانجام، چهارمی‌‌ن وجه این بازنگری توجه به “پیوندهای می‌‌ان رشته‌ای” در حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی است. با توجه به ماهیت  می‌‌ان رشته‌ای کتابداری، بهتر است دروس جدیدی به مجموعه موجود اضافه شود که در آنها امکان پرداختن به موضوعات بین رشته‌ای فراهم شود. مثلاً، می‌‌‌توان در درسی 3 واحدی مبانی “تعامل می‌‌ان انسان و کامپوتر” را، که خود رشته‌ای مستقل است، به دانشجویان این رشته آموزش داد. آشنایی با این حوزه برای درک بهتر مباحثی که در واحدهای مرتبط با رایانه و کاربرد آن ارائه می‌‌‌شود بسیار مفید خواهد بود.” دكتر منصوريان در خصوص سوال سوم مي‌گويد : “البته شباهت عناوین برخی از دروس در این مقاطع تا حدودی اجتناب‌ناپذیر است. به بیان دیگر، نمی‌‌‌توان انتظار داشت در دوره کارشناسی ارشد و دکترا واحدهایی ارائه شود که دانشجو قبلاً هیچ آموزشی درباره آنها در دوره کارشناسی ندیده باشد. چرا که هدف از ارائه بسیاری از واحدهای دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا در واقع تکمی‌‌ل مطالبی است که دانشجو در مقطع کارشناسی آموخته است. مثلاً، درس آمار در دو مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد ارائه می‌‌‌شود. اما قرار است که 3 واحد آمار در کارشناسی به “آمار توصیفی” اختصاص یابد و 3 واحد دیگر در کارشناسی ارشد شامل “آمار استنباطی” باشد. اما متاسفانه در برخی از موارد ممکن است، به هر دلیل، آمار مقطع ارشد بیش از آنکه به آمار استنباطی اختصاص یابد، تکرار همان آمار توصیفی باشد. بنابراین، نگرانی اصلی بیش از آنکه مربوط به موضوع و عناوین واحدهای درسی باشد، مربوط به سرفصل دروس و چگونگی ارائه مطالب است. چرا که هر یک از دروس تخصصی مقطع کارشناسی خود زمی‌‌نه مطالعاتی گسترده‌ای است که در یک درس مثلاً 2 یا 3 واحدی نمی‌‌‌توان به تمامی‌‌جزئیات آن پرداخت و بهتر است مطالب تکمی‌‌لی در مقاطع بالاتر ارائه شود. در مثالی دیگر، می‌‌توان به درس “آشنایی با بانکها و پایگاههای اطلاعاتی” اشاره کرد که درسی 3 واحدی در دوره کارشناسی است. بی‌تردید، دامنه و عمق این درس به مراتب بیش از آن است که در 3 واحد بگنجد. بنابراین، همانطور که از عنوان آن پیداست، در این 3 واحد فقط امکان آشنایی با مقدمات موضوع وجود دارد. بر همی‌‌ن اساس، می‌‌‌توان با ارائه واحدهایی تکمی‌‌لی امکان پرداختن به جزئیات بیشتر این حوزه را فراهم کرد. علاوه بر این، برخی از دروس اکنون در حد یک رشته مستقل در دانشگاههای خارج از کشور تدریس می‌‌‌شوند و خود تخصص مستقلی محسوب می‌‌‌شوند. مثلاً، 3 واحد درس “ذخیره و بازیابی اطلاعات” که در مقطع کارشناسی ارشد ارائه می‌‌‌شود، خود یکی از گرایشهای مستقل کتابداری و اطلاع‌رسانی در برخی از دانشگاههای جهان است و پژوهشگران این حوزه از عنوان این درس به عنوان تخصص خود یاد می‌‌‌کنند. هر ساله نیز همایشهایی بین المللی در این زمی‌‌نه برگزار می‌‌‌شود که کنفرانس “گروه تخصصی بازیابی اطلاعات” انجمن متخصصان علم اطلاعات امریکا که با نام مخفف “سیگ آی آر” (SIG IR)شناخته می‌‌‌شود، مثل معروفی در این زمی‌‌نه است.”

دكتر زهره ميرحسيني : برنامه جدید مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری خوب به نظر می‌‌رسد !

دكتر زهره ميرحسيني عضو هيات علميدانشگاه آزاد واحد تهران شمال ميگويند : برنامه جدید مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری خوب به نظر می‌‌رسد و دروسی که عملا دانشجویان به آنها در کار کتابخانه نیاز دارند را در بر می‌‌گیرد مثل آشنایی با نرم افزارهای کتابداری و دروسی چون اخلاق حرفه ای.برنامه قبلی متعلق به چند دهه قبل  بود و نمی‌‌توانست نیاز بازار کار را پاسخگو باشد. البته برخی از دانشگاههای دولتی به امی‌‌د وزارت علوم ننشسته و خود تغییراتی در برنامه‌های درسی این رشته ایجاد کرده‌اند .دكتر ميرحسيني مي‌افزايند :

دروسی مثل چکیده‌نویسی و نمایه‌سازی و فهرست‌نویسی پیشرفته بر اساس مارک و آر دی ای می‌‌‌تواند حتی از دوره کارشناسی اضافه شود و واحد های درس زبان انگلیسی تخصصی افزایش یابد. آشنایی با نرم افزارهای کد منبع باز و زبان ایکس ام ال و دروسی درباره فناوری اطلاعات باید حتما در برنامه ارشد اضافه شود. در دوره دکتری نیز به علت تربیت نظریه پرداز تمام دروس جدید بر مبنای فناوری و طراحی انواع پایگاههای اطلاعاتی می‌‌‌تواند در الویت قرار گیرد. همچنين مبانی کتابداری دركارشناسي ارشد می‌‌تواند حذف شود. اصولا اگر در ارشد و دکتری این دروس بر اساس گرایش تعریف شوند، دیگر تکراری در کار نخواهد بود.اکنون در برنامه جدید دانشگاه جامع علمی‌‌-کاربردی که دروس بر اساس مشاغل کتابخانه های هدف(برای کاردانی کتابخانه آموزشگاهی و کتابخانه عمومی ‌‌کوچک؛ و برای کارشناسی کتابخانه دانشگاهی و کتابخانه عمومی‌‌بزرگ) بازنگری شده‌اند، دیگر تکرار در دوره کاردانی و کارشناسی مشاهده نمی‌‌شود.

دكتر حميدرضا جمالي:  هنوز براي مدرسان و دانشجويان مشخص نيست كه هر دوره با چه منظوري طراحي شده است !

دكتر حميدرضا جمالي عضو هيات علمي‌ دانشگاه تربيت معلم تهران می‌‌گوید : ”  مي‌دانيد كه دروسي كه در گذشته براي دوره كارشناسي تدريس مي‌شدند مورد بازنگري قرار گرفته و براي اجرا از سال 1388 از طرف وزارت علوم، تحقيقات و فناوري به دانشگاه ها ابلاغ شده‌اند. دروس قديميكه نه از لحاظ نوع دورس ارائه شده و نه از لحاظ سرفصلها جوابگوي نيازهاي دانشي و مهارتي يك دانش‌آموخته كتابداري امروزي نبودند.”

او در ادامه اضافه می‌‌کند : ”  تغييراتي كه در بازنگري اعمال شده است، دوره كارشناسي كتابداري را تا حد زيادي بهتر كرده‌اند. از جمله تغييرات مثبت ميتوان به افزايش دروس مرتبط با فناوري اطلاعات و زبان انگليسي و كاهش دروس كارآموزي و سازماندهي اشاره كرد. دروسي نيز مثل آشنايي با علم‌سنجي، آشنايي با مديريت دانش، آشنايي با ويراستاري و نشر، آشنايي با مطبوعات و رسانه‌ها، آشنايي با فناوريهاي اطلاعات و ارتباطات جزء دروس جديد هستند كه موجب ارتقاء محتواي دوره شده‌اند. البته من نسبت به درج كلمه «آشنايي با» در عنوان تعداد قابل توجهي از دروس (تعداد آنها به ده عنوان مي‌رسد) انتقاد دارم چرا كه معتقدم سطح اين دروس و نگاه عموميبه محتواي اين رشته را تنزل ميبخشد.اما در مجموع دوره جديد اگر به خوبي پياده شود مي‌تواند تا حد زيادي نيازهاي دانش‌آموخته كارشناسي را برآورده سازد. در عين حال محتواي بازنگري شده دوره كارشناسي، هنوز نيز تا نقطه ايده‌آل فاصله دارد و قابل بهبود است. ”

دکتر جمالی معتقد است: ”

در دوره كارشناسي ارشد، برخي دروس ارائه مي‌شوند كه در دوره كارشناسي به صورت مستقل حضور ندارند يا صرفاً در برخي دروس به آنها اشاره‌ مي‌شود، از جمله درس نمايه‌سازي و چكيده نويسي، ذخيره و بازيابي اطلاعات، و داده پردازي. درسهايي كه در نظر گرفته شده‌اند درسهاي مناسبي هستند اما اين كه چه محتوايي و چگونه دقيقاً در قالب اين دروس ارائه ميشود، عواملي هستند كه مناسب بودن يا نبودن آنها را تعيين ميكنند. ”

او همچنین می‌‌گوید : ” از محتواي دوره دكترا در داخل كشور اطلاعي ندارم و لذا نمي‌توانم اظهار نظر كنم.وصرف نظر از ليست درسهاي ارائه شده، آنچه به نظر من زمينه ساز قدري نارضايتي در ميان دانش‌آموختگان و ناكارآمدي دوره‌هاي آموزشي مي‌شود اين است كه هنوز دقيقاً براي مدرسان و دانشجويان مشخص نيست كه هر دوره با چه منظوري طراحي شده و از دانش‌آموخته هر دوره انتظار مي‌رود در چه مشاغلي چه كارهايي انجام دهد. به همين دليل هم هست كه ميبينيد طراحي گرايش‌هاي مختلف در مقطع كارشناسي ارشد و يا حتي كارشناسي به هيچ وجه مؤثر نبوده است. نه دانشجو به اين گرايشها در مرحله انتخاب اهميت چنداني مي‌دهد و نه سازمانها هنگام استخدام به گرايش فرد دانش‌آموخته توجه ميكنند”

دکتر جمالی در خصوص سوال دوم می‌‌گوید :

در مقطع كارشناسي برخي دروس عموميرا ميتوان حذف كرد كه البته به دليل نوع نظام آموزشي ما اين كار امكان‌پذير نيست. همه رشته‌ها بايد آنها را بگذارنند. در ميان دروس پايه شايد بتوان تعداد واحد دروس مربوط به تاريخ ادبيات را كاهش داد. اين نكته را نيز ذكر كنم كه يكي ديگر از مشكلات برنامه جديد وجود برخي درسهاي سه واحدي است. درسهاي سه واحدي مشكلات متعددي را در مرحله برنامه ريزي براي گروه هاي آموزشي ايجاد ميكنند.

در دوره ارشد نيز ميتوان دروس مرتبط با نشر الكترونيكي و فناوريهايي مثل ايكس. ام. ال را اضافه كرد. اين نكته را البته بايد ذكر كنم كه محتواي دوره كارشناسي ارشد در حال بازنگري است و احتمالاً تغييرات اساسي در آن صورت خواهد گرفت.”

در خصوص سوال سوم نيز بايد بگويم كه بله تا حدودي با اين مطلب موافقم. يك علت آن عدم تخصص گرايي مناسب در مقطع تحصيلات تكميلي است. در نظام فعلي گويي ما در مقطع كارشناسي كتابدار تربيت مي‌كنيم، در مقطع ارشد، باز هم همان كتابدار را منتها با خبرگي بيشتر تربيت ميكنيم. اما شيوه صحيح اين است كه حوزه كتابداري و اطلاع رساني به چند رشته تقسيم شود و در مقطع تحصيلات تكميلي ما به جاي كتابدار (يا دست كم در كنار كتابدار) با تخصصهاي ديگري مثل مديريت مراكز اطلاعاتي، مديريت اطلاعات، مديريت دانش، نشر الكترونيكي و غيره روبه‌رو باشيم.

دكتر محمد حسن زاده : ساختار مقاطع مختلف به گونه اي طراحي شود كه كمترين هم پوشاني در عين بيشترين همگرايي رعايت شود !

دكتر محمد حسن زاده عضو هيات علميدانشگاه تربيت معلم تهران معتقد است :

دروس كتابداري و اطلاع رساني در دوره هاي مختلف زماني مسلما براساس نيازهاي آن زمان شكل ميگيرد و در دانشگاه ها تدريس ميشود و معمولا هم مقداري از نيازهاي زمان عقب هستند. زيرا ابتدا نياز شكل ميگيرد و سپس درس پيشنهاد و تصويب و ارائه ميگردد. امروزه با تشديد تغييرات و تسريع دگرگوني ها در محيط پيراموني رشته كتابداري و اطلاع رساني عقب افتادگي درس ها نسبت به نيازهاي بازار كار بيشتر از پيش خود را نشان ميدهد. دقيقا به همين دليل هم هست كه دانشجويان پس از فراغت از تحصيل و ورود به بازار كار نميتوانند در برخي موارد از عهده نيازهاي محيط كار بربيايند. البته بايد گفت كه در برخي موارد نيز آموخته هاي دانشجويان فراتر از ظرفيت محيط كار است. مثلا دانشجو در مورد نظام هاي پيشرفته ذخيره و بازيابي مطالب گسترده اي را ياد ميگيرد اما وقتي وارد كتابخانه ميشود ميبيند كه حتي نرم افزار بسيار ابتدايي براي جستجوي عناوين كتاب ها وجود ندارد. به نظر ميرسد كه اين وضعيت باز بهتر از وضعيتي است كه توانمندي دانشجو پايين تر از ظرفيت ها و خواسته هاي محيط كار باشد.شكاف بين آموخته هاي دانشگاهي و نيازمندي هاي محيط كار را ميتوان به دو گروه عمده تقسيم بندي كرد: گروه نخست شكاف فني است كه نتيجه ضعف در سرفصل ها و دانش مدرسان آنها ست. اين نقيصه موجب ميشود كه دانش آموخته كتابداري و اطلاع رساني در بعد فني به ويژه در حوزه فناوري اطلاعات و ارتباطات در رقابت با دانش آموختگان علوم كامپيوتر و فناوري اطلاعات و نظير آن از صحنه حذف شوند و بدين صورت رفته رفته قضاوت جامعه نيز به گونه اي نامناسب براي حرفه شكل بگيرد و تصور غالب از كتابداري و اطلاع رساني، تصوري سطحي و معطوف به انجام كارهاي يدي در حد دادو گرفت كتاب و مجله باشد. اين تصور در آينده موجب پيامدهاي جبران ناپذير براي رشته و حرفه خواهد شد.

شكاف نوع دوم، به شكاف مقرراتي و كاري در جامعه به صورت كلي مربوط ميشود. به اين صورت كه در استخدام ها و بكارگيري ها به تخصص و توانمندي هاي حرفه اي افراد توجه شاياني نميشود و براي يك حرفه اي مانند اطلاع رساني و كتابداري از افرادي غير از متخصصان اين رشته استفاده ميكنند . مديريت كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني در درست افراد غير متخصص قرار ميگيرد. بنابراين، مشاهده ميشود كه آموخته هاي فني دانش آموختگان در حوزه تخصصي خود به گونه اي كه بايد مورد استفاده قرار بگيرد، قرار نميگيرد و نوعي اثر معكوس حاصل ميشود و تطابقي بين آموخته هاي دانشجويان و نيازمندي ها محيط كار و خواسته ها و انتظارات مديران از كارمندان و كاركنان شكل نميگيرد. ساختار كلي دروس در دوره هاي مختلف كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري در وزارت علوم و ساير ارگان هاي ارائه دهنده دوره هاي آموزش عالي به گونه است كه تعدادي دروس جبراني و دروس پايه ارائه ميشود، تعدادي دروس اختصاصي (اختياري و اجباري) و علاوه بر آنها چند درس عمومينيز وجود دارد كه بايد دانشجويان بگذرانند. در دوره تحصيلات تكميلي نيز دروس مربوط به روش تحقيق، سمينار تحقيق و همچنين پايان نامه علاوه بر دروس تخصصي ارائه ميشوند. در قالب اين ساختار، كه ساليان سال بر آموزش آكادميك كتابداري و اطلاع رساني حاكم بوده و هست، بيشترين انتقادهاي صحيح معطوف به دروس پايه بوده است كه تعداد زيادي واحد را به خود اختصاص داده بودند و معمولا هم به لحاظ نبود تخصص در درون كتابداري و اطلاع رساني يا به هر دليل ديگر از سوي گروه هاي ديگر، مانند تاريخ، جغرافيا، جامعه شناسي و نظير آن ارائه ميشده اند. اين دروس به صورتي تافته جدابافته از بدنه اصلي رشته و تنها به عنوان يك درس كه بايد گذرانده شود، از سوي دانشجو اخذ و گذرانده ميشدند.

با تغييري كه در سرفصل دوره كارشناسي كتابداري و اطلاع رساني در كمبته گسترش و بازنگري كتابداري در وزارت علوم انجام شد و از سال جديد تحصيلي (90-1389) لازم الاجراست، تغييرات عمده اي در راستاي حذف دروس پايه و يا تجميع آنها تا حدامكان و افزودن دروس كاربردي و ميان رشته اي صورت پذيرفت كه از طريق سايت وزارت علوم و گروه هاي كتابداري و اطلاع رساني قابل دسترس است و تا آنجايي كه بنده اطلاع دارم، اين تغييرات قرار است، در هر چهار-پنج سال يكبار اتفاق بيافتد. دروس دوره كارشناسي ارشد نيز در دست بازنگري است و اميداواريم تا پايان سال 89 در قالب رشته – گرايش هاي كاربردي و متنوع تدوين و به تصويب برسد.

نكته مهم اين است كه يك درس خاص خيلي مهم نيست كه حذف يا اضافه كردن آن بتواند تغييري اساسي در كارآيي و اثربخشي رشته بر جاي بگذارد. بلكه مهم اين است كه ساختار مقاطع مختلف به گونه اي طراحي شود كه كمترين هم پوشاني در عين بيشترين همگرايي رعايت شود. با توجه به زمان و نياز محيط كاري دروس اختياري و اجباري جاي خود را تغيير دهند. تا جايي كه من ميدانم در تمام گروه هاي كتابداري و اطلاع رساني، برخي دروس اختياري به ناچار اجباري هستند. به عبارت ديگر وجود مدرس تعيين كننده ارائه يك درس يا عدم ارائه آن است نه نياز جامعه، بنابراين ساختار آموزش، نحوه ارائه در كلاس و روزآمدي محتوا از جمله نكات تعيين كننده هستند. با اين همه پرواضح است كه در رشته كتابداري و اطلاع رساني (كه عنوان آن نياز به بازنگري اساسي دارد) گرايش به دروس مرتبط به فناوري هاي نوين در عين توجه به دروس نظري بنيادين ميتواند نتايج مناسبي را به دنبال داشته باشد.

در خصوص سوال سوم بايد بگويم كه در حال حاضر به نظر ميرسد كه اين چنين است ولي در آينده با تغييراتي كه در دروس در مقاطع مختلف ايجاد ميشود، به نظر ميرسد كه اين نقيصه در حال برطرف شدن است.


برچسبها: , , , ,

    ۴ نظر

  • آریا گفت:

    هرکدام ازین اساتید اگر بر همین عقایدی که اینجا نوشته اند در محل کار و انجمن حرفه ای تاکید و پافشاری کنند خیلی چیزها عوض می شود . تجربه نشان داده که در جلسات تصمیمگیری همگی روی دیگری داریم 

  • محمد قاسميان گفت:

    سلام
    ممنون از شما به خاطر ارائه مطالب خوبتان در اين مجله و مطالب آموزنده قبلي تان.
    خوبي گزارش هاي اين چنيني اين است كه فرد افكار نهفته در ذهنش را
    كه كمتر ممكن است در جايي مطرح نمايد بيان مي نمايد.
    من بر مهارتهايي كه آقاي دكتر كوكبي فرموده بودند مورد چهارمي را هم مي افزايم.
    يعني فلسفه.
    necessary skills for librarians in future = programming and computer (All IT Skills) +Learn second language + philosophy
    اين مورد چهارم در تمام مهارتهاي ياد شده تاثير مثبت خواهد داشت.
    با تشكر مجدد از سردبير محترم و نويسنده اين مقاله.

  • سارا گفت:

    سلام ممنون از سایت بسیار خوبتون به نظرم باید دروسی مثل ریاضی و برنامه نریسی وفناوری اطلاعات به صورت پیشرفته رادرچارت دروس بگنجانند….

  • راشدی گفت:

    با عرض سلام و ادب و احترام
    اینجانب دانشجوی کارشناسی ارشد رشته ی کتابداری گرایش مدیریت اطلاعات هستم و سوالی از خدمتتون داشتم .
    دلیل تغییر نام درس نمایه سازی به بازیابی اطلاعات چه بوده است ؟
    با تشکر

پاسخ بدهيد

دنبالكها

ارسال دنبالك